Biểu tượng văn hóa của người Gia Rai và sự tiếp biến những biểu tượng này của đạo Công giáo ở Tây Nguyên

Thể loại: Lịch sử Văn hoá
Lượt xem: 19,408Lượt tải: 5Số trang: 8

Mô tả tài liệu

Bài viết trình bày: Biểu tượng văn hóa của người Gia Rai và sự tiếp biến của đạo công giáo; Nguyên nhân tiếp biến giá trị văn hóa của người Gia Rai của công giáo; Một số vấn đề đặt ra,... Mời các bạn cùng tham khảo.

Tóm tắt nội dung

Biểu tượng văn hóa của người Gia Rai và sự tiếp biến những biểu tượng này của đạo Công giáo ở Tây Nguyên NguyÔn V¨n Th¾ng(*) Tãm t¾t: T×m hiÓu vÒ biÓu t−îng v¨n hãa - kÕt tinh gi¸ trÞ v¨n hãa téc ng−êi, vµ nghiªn cøu, gi¶i m· vÒ c¸c biÓu t−îng Êy ®· ®−îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu thùc hiÖn. Tuy nhiªn, nghiªn cøu sù tiÕp biÕn c¸c biÓu t−îng v¨n hãa cña ng−êi Gia Rai ë T©y Nguyªn th× cßn rÊt th−a v¾ng. Bµi viÕt nµy lµ mét cè g¾ng cña t¸c gi¶ víi mong muèn kháa lÊp phÇn nµo kho¶ng trèng Êy trong c¸c nghiªn cøu vÒ nh©n häc v¨n hãa ë T©y Nguyªn hiÖn nay. Néi dung bµi giíi thiÖu vµ ph©n tÝch kh¸i qu¸t vÒ c¸c biÓu t−îng v¨n hãa cña ng−êi Gia Rai vµ sù tiÕp biÕn nh÷ng biÓu t−îng nµy cña ®¹o C«ng gi¸o ë T©y Nguyªn, qua ®ã lµm râ nguyªn nh©n cña sù tiÕp biÕn nµy vµ l−u ý ®Õn mét sè vÊn ®Ò ®Æt ra cÊp thiÕt, ¶nh h−ëng ®Õn c¸c biÓu t−îng v¨n hãa tõ sù tiÕp biÕn nµy. Tõ khãa: BiÓu t−îng v¨n hãa, T©y Nguyªn, Ng−êi Gia Rai, §¹o C«ng gi¸o T©y Nguyªn hiÖn nay gåm 5 tØnh (Kon Tum, Gia Lai, §¾k L¾k, §¾k N«ng vµ L©m §ång) chiÕm 16,8% diÖn tÝch c¶ n−íc, d©n sè trªn 5 triÖu ng−êi, víi 54 téc ng−êi cïng c− tró(*)(DÉn theo: Ban chØ ®¹o T©y Nguyªn, 2009). ë T©y Nguyªn hiÖn cã 4 t«n gi¸o chÝnh ®−îc Nhµ n−íc c«ng nhËn ®ang ho¹t ®éng lµ: C«ng gi¸o, PhËt gi¸o, Tin lµnh vµ Cao ®µi, víi tæng sè tÝn ®å lµ 1.735.761 ng−êi, bªn c¹nh ®ã cßn cã mét sè t«n gi¸o kh¸c. Ng−êi Gia Rai lµ mét trong 4 téc ng−êi ng÷ hÖ Nam §¶o, nhãm ng«n ng÷ Malayo - P«linªdi trªn ®Þa bµn T©y Nguyªn (Gia Rai, £ §ª, Chu Ru, (*) TS., ViÖn Khoa häc x· héi vïng T©y Nguyªn. RagLay). Theo Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë n¨m 2009, ng−êi Gia Rai ë ViÖt Nam cã d©n sè 411.275 ng−êi, c− tró t¹i 47/63 tØnh, thµnh phè (Tæng côc Thèng kª, 2009), trong ®ã, tËp trung ®«ng nhÊt ë tØnh Gia Lai víi 372.302 ng−êi, chiÕm 90,5% d©n sè téc ng−êi nµy ë ViÖt Nam (Phßng Néi vô thµnh phè Pleiku, 2014). 1. BiÓu t−îng v¨n hãa cña ng−êi Gia Rai vµ sù tiÕp biÕn cña ®¹o C«ng gi¸o ¥i Adai - §øc Chóa trêi Trong tiÕng Gia Rai, Adai = trêi; ¬i = «ng => ¬i adai = «ng trêi. Tuy nhiªn, c¸ch gi¶i thÝch nh− vËy cã phÇn ®¬n gi¶n vµ khiªn c−ìng, kh«ng lµm bËt ®−îc tÝnh biÓu t−îng cña nh©n vËt huyÒn tho¹i truyÒn thèng trong thÕ giíi tinh thÇn cña ng−êi Gia Rai. 22 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 7.2015 TiÕng ¥i trong tiÕng Gia Rai kh«ng chØ ®¬n gi¶n lµ ¤ng trong tiÕng ViÖt mµ cßn lµ mét tõ chØ nh÷ng ng−êi cao niªn, cã uy tÝn, ng−êi cÇm quyÒn nhiÒu tuæi nhÊt. Cßn Adai, thùc chÊt lµ tõ rót ng¾n cña ¥i Du, ¥i Dai, khi C«ng gi¸o vµo T©y Nguyªn ®· tiÕp thu, c¶i biÕn cho phï hîp víi tõ “Chóa”. Trong v¨n hãa truyÒn thèng ng−êi Gia Rai, Adai lµ vÞ thÇn t¹o sinh vµ b¶o trî an lµnh cña hÕt th¶y mäi ng−êi d©n. §©y lµ vÞ thÇn cã søc m¹nh trªn hÕt th¶y c¸c Yang (thÇn) cña ng−êi Gia Rai, trong nghi lÔ, kªu ¬i adai chØ cã mét sè Ýt thÇy cóng lµm ®−îc vµ lÔ vËt cóng cho ¬i adai ph¶i lµ con ®ùc ch−a giao phèi, mµu tr¾ng hoÆc ®en, kh«ng cã dÞ tËt,... Ngay tõ khi C«ng gi¸o ®−îc truyÒn tíi Kon Tum (n¨m 1851 t¹i Plei R¬hai) bëi mét nhãm nhµ truyÒn gi¸o ng−êi Ph¸p, c¸c gi¸o sÜ truyÒn ®¹o ®· nhanh chãng nhËn ra vÞ thÇn cao nhÊt cña ng−êi Gia Rai. Vµ, gÇn nh− ngay lËp tøc, hä g¾n Chóa víi Adai nh»m phôc vô c«ng t¸c truyÒn ®¹o, thu hót tÝn ®å cña m×nh, tuy kh«ng gÊp g¸p vµ chñ ®éng nh− ®¹o Tin lµnh tiÕp nhËn vÞ thÇn Aª Du, Aª Diª cña ng−êi £ §ª. Râ rµng, A Dai lµ vÞ thÇn tèi cao trong tÝn ng−ìng truyÒn thèng cña ng−êi Gia Rai ë ViÖt Nam. Còng nh− vËy, Chóa Trêi ba ng«i lµ ®Êng cøu thÕ toµn n¨ng cña mäi con chiªn C«ng gi¸o trªn thÕ giíi. Sù “®éc nhÊt” cña Chóa vµ “cao nhÊt, duy nhÊt” cña A Dai lµ ®iÓm chung mµ C«ng gi¸o ®· triÖt ®Ó khai th¸c, vËn dông trong sù tiÕp biÕn nµy. Còng nh− Aª Diª cña ng−êi £ §ª, A Dai cña ng−êi Gia Rai xuÊt hiÖn trong d©n gian vµ kh«ng ph¶i lµ s¶n phÈm huyÒn tho¹i hãa mét nh©n vËt cã thËt trong cuéc sèng, mµ ®©y lµ nh©n vËt ph¶n ¸nh thÕ giíi quan cña ng−êi Gia Rai vÒ hÖ thèng thÇn linh tån t¹i trong thÕ giíi t©m linh cña hä. Nã xuÊt hiÖn nhiÒu trong nh÷ng c©u chuyÖn kÓ cho con ch¸u tõ ®êi nµy sang ®êi kh¸c b»ng con ®−êng truyÒn khÈu. Cßn §øc Chóa Trêi lµ thÕ nguån cña mäi hiÖn h÷u trªn tr¸i ®Êt ®Çy rÉy khæ ®au vµ bÊt h¹nh, nªn Ngµi xuÊt hiÖn ®Ó cÊt bá téi lçi, hi sinh b¶n th©n cøu rçi chóng sinh khái sù ngu muéi, dèt n¸t, khæ ®au Êy. XÐt ë gãc ®é tiÕp nhËn biÓu t−îng, cã lÏ kh«ng gi¸ trÞ v¨n hãa nµo cña ng−êi Gia Rai ®−îc C«ng gi¸o tiÕp nhËn vµ chuyÓn hãa thµnh c«ng nh− biÓu t−îng Chóa - Adai, còng nh− Chóa - Aª Diª cña ng−êi £ §ª. Hä ®· “gÇn nh−” hîp nhÊt ®−îc thÕ giíi tinh thÇn s©u kÝn cña ng−êi Gia Rai theo C«ng gi¸o hay ng−êi £ §ª theo ®¹o Tin lµnh. Chóng t«i còng tin r»ng, viÖc kÕt hîp thµnh c«ng cña biÓu t−îng v¨n hãa nµy chÝnh lµ khëi nguyªn cña mäi chuyÓn ®æi tiÕp tiÕn vÒ sau, trong ®ã, chuyÓn ®æi niÒm tin tõ ®a thÇn sang ®éc thÇn, tõ v¹n vËt h÷u linh sang C«ng gi¸o chØ cßn lµ vÊn ®Ò thêi gian ng¾n hay dµi, bïng ph¸t hay ®i vµo chiÒu s©u nh− nã ®· diÔn ra trong thùc tÕ h¬n mét thÕ kû qua. Qua nghiªn cøu chóng t«i ghi nhËn, rÊt Ýt ng−êi Gia Rai, £ §ª nhí ®−îc vÞ thÇn cao nhÊt trong thÕ giíi tinh thÇn truyÒn thèng cña hä lµ A Dai vµ Aª Diª, mµ mÆc nhiªn hä ®Òu biÕt A Dai lµ Chóa vµ Chóa = A Dai; còng nh− thÕ lµ Aª Diª lµ Chóa vµ Chóa = Aª Diª – mét biÓu t−îng v¨n hãa ®−îc chuyÓn hãa thµnh c«ng. Tuy ®ã lµ mét ®øc tin trän vÑn nh−ng ch−a hoµn toµn ®óng ®èi víi biÓu t−îng v¨n hãa truyÒn thèng cña cha «ng hä. Nhµ r«ng - Nhµ thê. Nhµ R«ng - mét biÓu t−îng v¨n hãa cña kh«ng chØ ng−êi Gia Rai ë T©y Nguyªn mµ nã ®· trë thµnh biÓu t−îng mang tÝnh phæ qu¸t, ®Æc tr−ng cña vïng T©y Nguyªn. BiÓu t−îng v¨n hãa cña ng−êi Gia Rai… 23 Trong 12 téc ng−êi thiÓu sè t¹i chç ë T©y Nguyªn kh«ng ph¶i téc ng−êi nµo còng cã Nhµ R«ng, tuy vËy, víi ng−êi T©y Nguyªn nãi riªng vµ c¶ n−íc nãi chung, m¸i nhµ r«ng ®· trë thµnh biÓu t−îng ®Æc tr−ng cña vïng ®Êt ®á bazan nµy. Xin kh«ng bµn vÒ kÕt cÊu, c¸ch thøc lµm, nguyªn liÖu,... ®Ó h×nh thµnh nhµ r«ng, ë ®©y, chóng t«i chØ bµn tíi nhµ r«ng nh− lµ mét biÓu t−îng v¨n hãa. Vµ, biÓu t−îng v¨n hãa nµy còng ®−îc C«ng gi¸o tiÕp biÕn ®Ó hoµn chØnh h¬n n÷a viÖc khai kh¸c thÕ giíi t©m linh cña ng−êi Gia Rai nh»m ®−a hä theo Chóa, x©y dùng nªn mét miÒn ®¹o riªng cña ng−êi Gia Rai trªn cao nguyªn trung phÇn ViÖt Nam. Qua nghiªn cøu chóng t«i nhËn ra r»ng, c¸c t«n gi¸o ®· lùa chän mét hay nhiÒu biÓu t−îng v¨n hãa cña téc ng−êi t¹i chç nh»m lµm mÒm hãa qu¸ tr×nh tiÕp thu t«n gi¸o míi. HoÆc, viÖc tiÕp thu biÓu t−îng v¨n hãa cña c¸c téc ng−êi lµ ®èi t−îng truyÒn ®¹o sÏ mang l¹i kÕt qu¶ kh¶ quan nhÊt ®èi víi mét téc ng−êi vèn xem truyÒn thèng lµ mét chuÈn mùc, n« lÖ truyÒn thèng vµ kh«ng g× ngoµi truyÒn thèng cña m×nh. ThËt dÔ dµng khi biÕn c«ng n¨ng tõ ng«i nhµ r«ng thµnh nhµ thê, nh−ng chuyÓn hãa nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa tinh thÇn cña ng«i nhµ r«ng phï hîp víi sù hiÖn diÖn cña Chóa lµ ®iÒu rÊt khã kh¨n. Ta cßn nhí, nhµ r«ng lµ n¬i l−u gi÷ nh÷ng vËt linh cña céng ®ång, n¬i tô häp, bµn b¹c nh÷ng vÊn ®Ò träng ®¹i cña bu«n lµng, sù linh thiªng Êy ®«i khi cßn ®−îc ®¶m b¶o b»ng nh÷ng cÊm kþ liªn quan, nh−: kh«ng mang vËt uÕ t¹p lªn nhµ r«ng, cÊm phô n÷ lªn nhµ r«ng,... VËy, lµm sao ®Ó chuyÓn hãa gi¸ trÞ tinh thÇn to lín nµy cña céng ®ång ng−êi Gia Rai ? Hä - c¸c cha, thÇy tu, linh môc,... ®· mÊt thËt nhiÒu thêi gian, c«ng søc ®Ó cã thÓ lµm ®−îc viÖc nµy, theo chóng t«i, viÖc ®Çu tiªn chÝnh lµ kÕt nèi vµ hîp hãa vÞ thÇn tèi cao cña ng−êi Gia Rai - A Dai (nh− ®· tr×nh bµy ë phÇn trªn), sau n÷a lµ tiÕp thu vµ “tr−ng bµy” c¸c biÓu t−îng v¨n hãa truyÒn thèng ë chÝnh ng«i nhµ thê C«ng gi¸o (sÏ ®−îc tr×nh bµy cô thÓ h¬n ë phÇn sau). TÊt c¶ ®−îc s¾p xÕp, kÕt hîp, bè trÝ phï hîp nhÊt cã thÓ lµm cho “kh«ng gian truyÒn thèng” vµ “kh«ng gian Chóa” kh«ng t¸ch biÖt nhau. Trong c¸i thiªng cña Chóa cã c¸i thùc cña truyÒn thèng; c¸i thùc cuéc sèng kh«ng t¸ch biÖt khái c¸i thiªng. Sù kÕt hîp nµy ®· gãp phÇn lµm chuyÓn hãa thÕ giíi t©m linh cña ng−êi Gia Rai tõ truyÒn thèng ®Õn víi §øc Chóa Trêi mét c¸ch tù nhiªn, linh ho¹t. Cång chiªng (chinh chiªng) T©y Nguyªn nãi chung vµ cång chiªng cña ng−êi Gia Rai nãi riªng lµ mét biÓu t−îng v¨n hãa truyÒn thèng trong ®êi sèng sinh ho¹t céng ®ång. Ban ®Çu khi míi cã ®¹o, ng−êi Gia Rai ®· bá cång chiªng ®Ó ®Õn víi Chóa cïng niÒm tin rêi bá nh÷ng g× lµ kh«ng ph¶i cña Chóa, kh«ng thuéc vÒ Chóa. Tuy nhiªn, c¸c cha ®¹o, thÇy tu, linh môc thËt tinh t−êng khi thÊy trong m¾t ng−êi Gia Rai, trong t©m kh¶m cña hä vÉn cßn Èn khuÊt sù mong muèn trë vÒ víi nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa tiªu biÓu cña cha «ng m×nh, mét dßng ch¶y tinh thÇn kh«ng thÓ bÞ ng¾t qu·ng bëi mét yÕu tè míi vµ xa l¹,... C¸c thÇy tu, linh môc chø kh«ng ph¶i ai kh¸c ®· chñ ®éng khuyÕn khÝch, ®éng viªn con chiªn g×n gi÷, tËp hîp vµ lµm s¸ng lªn nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng Êy, víi môc ®Ých: t«n vinh Chóa, t«n vinh th¸nh ®øc ba ng«i b»ng nh÷ng g× ®Ñp nhÊt, tèt nhÊt cña m×nh trong ®iÒu kiÖn cã thÓ. Tõ nh÷ng con ng−êi vèn n« lÖ 24 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 7.2015 truyÒn thèng, hä ®· rêi bá niÒm tin v¹n vËt linh ®Ó ®Õn víi Chóa, nh−ng thËt may, c¸c vÞ thõa sai cña Chóa còng khÐo lÐo ®Ó con chiªn Gia Rai kh«ng ngì ngµng v× bá ®i mét biÓu t−îng v¨n hãa truyÒn thèng cña cha «ng. Chiªng hiÖn nay ®−îc khuyÕn khÝch b¶o tån vµ mang d©ng Chóa. Trong nhµ thê Plei Chuet 2(*) vµ rÊt nhiÒu nhµ thê kh¸c trªn kh¾p T©y Nguyªn, h×nh ¶nh nh÷ng bé chiªng ®−îc xÕp, treo cÈn thËn, trang träng n¬i gÇn “th¸nh ®−êng” nhÊt, vµ hµng tuÇn tiÕng chiªng l¹i ng©n nga bëi nh÷ng tay chiªng cù ph¸ch cña bu«n lµng, nã lµm cho ng−êi Gia Rai thÊy nhµ thê còng nh− mét ng«i nhµ r«ng truyÒn thèng, vµ thËt vËy, nhµ thê Plei Chuet 2 chÝnh lµ mét ng«i nhµ r«ng truyÒn thèng cña ng−êi Gia Rai n¬i ®©y(**). TiÕng chiªng lµm thæn thøc nh÷ng tr¸i tim líp ng−êi giµ vèn ®· ®i qua thêi trai trÎ; tiÕng chiªng ng©n nga nh− th«i thóc nhãm ng−êi trung niªn víi nh÷ng ©m thanh quen thuéc x−a cò; tiÕng chiªng lµm cho ®¸m thanh niªn nam n÷ nh− say trong ®iÖu nh¹c truyÒn thèng ®−îc c¸ch t©n theo nh÷ng bµi h¸t míi; tiÕng chiªng nh− kh¬i dËy sù tß mß cña lò trÎ ®ang h¸o høc víi thÕ giíi míi, thÕ giíi ngµy mai cña chÝnh téc ng−êi hä. Vµ, hä tíi nhµ thê - ®Õn víi Chóa, víi mét ®øc tin míi kh¸c xa truyÒn thèng cña cha «ng m×nh. Gïi (k¨) lµ ph−¬ng tiÖn vËn chuyÓn cña ng−êi T©y Nguyªn nãi chung vµ ng−êi Gia Rai nãi riªng, vµ nhiÒu n¬i kh¸c trªn kh¾p c¶ n−íc. Gïi ®−îc lùa chän bëi sù tiÖn dông cña nã trong mäi ho¹t ®éng s¶n xuÊt, gïi võa cã thÓ lµ vËt l−u gi÷, vËn chuyÓn hµng hãa, nh−ng còng lµ biÓu hiÖn gi¸ trÞ v¨n hãa (*) Nhµ thê Plei Chuet 2 thuéc ph−êng Th¾ng Lîi, thµnh phè Pleiku, tØnh Gia Lai. (**) §©y lµ ng«i nhµ thê ®−îc lµm gièng y nguyªn mét ng«i nhµ r«ng cña ng−êi Gia Rai. téc ng−êi. Tïy thuéc vµo ®Æc ®iÓm v¨n hãa, x· héi, løa tuæi, giíi tÝnh kh¸c nhau mµ mçi téc ng−êi l¹i cã nh÷ng biÕn thÓ kh¸c nhau cho chiÕc gïi ®a dông nµy, nh−ng phæ biÕn víi gïi dµnh cho nam giíi, n÷ giíi vµ trÎ em. Cã nh÷ng lo¹i th« méc víi chøc n¨ng vËn chuyÓn lµ chñ ®¹o, nh−ng còng cã nhiÒu chiÕc gïi thÓ hiÖn râ gi¸ trÞ v¨n hãa víi kiÓu c¸ch riªng cã, ®éc ®¸o. Khi tiÕp biÕn biÓu t−îng v¨n hãa nµy, C«ng gi¸o ®· xÕp gïi ngang hµng víi kinh th¸nh, ®iÒu nµy thÓ hiÖn kh«ng chØ ë ngoµi ®êi sèng thùc mµ ë c¶ ®iÓm linh thiªng nhÊt cña th¸nh ®−êng, n¬i h×nh ¶nh Chóa bÞ ®ãng ®inh trªn c©y thËp gi¸, víi quan niÖm: gïi cña ng−êi T©y Nguyªn nãi chung vµ ng−êi Gia Rai nãi riªng lµ ph−¬ng tiÖn chuyªn chë hµng hãa vËt chÊt nu«i d−ìng ®êi sèng con ng−êi, cßn kinh th¸nh lµ ph−¬ng tiÖn truyÒn t¶i gi¸ trÞ v¨n hãa, nu«i d−ìng ®êi sèng tinh thÇn cña con ng−êi. Theo chóng t«i, C«ng gi¸o ®· liªn t−ëng, kÕt hîp vµ khai th¸c ®Æc ®iÓm chung cña hai biÓu t−îng nµy ë chç: cïng lµ ph−¬ng tiÖn truyÒn t¶i, chuyªn trë gi¸ trÞ tinh thÇn hay vËt chÊt ®¶m b¶o ®êi sèng sinh ho¹t cña con ng−êi. Vµ trong Kit«, hai ph−¬ng tiÖn nµy ®−îc xem nh− hai ph−¬ng tiÖn ®¾c lùc, hai c«ng cô quan träng trong viÖc rao gi¶ng tin mõng ®èi víi con chiªn. Trong nhµ thê Plei Chuet 2, ë n¬i th¸nh linh nhÊt, h×nh Chóa ®−îc hiÖn diÖn trªn thËp tù gi¸ ë chÝnh gi÷a, bªn tay ph¶i lµ biÓu t−îng kinh th¸nh, ë chiÒu ng−îc l¹i chÝnh lµ h×nh ¶nh th©n quen cña chiÕc gïi truyÒn thèng cña ng−êi Gia Rai. ë ®©y ®· cã sù xuÊt hiÖn cña tÝnh cÆp ®«i vµ nÐt t−¬ng ®ång trong viÖc tiÕp thu gi¸ trÞ v¨n hãa cña ng−êi Gia Rai. Cét G¬l (brui) víi c©y Th¸nh gi¸ vµ bµn thê Chóa Jesu. §©y lµ sù liªn kÕt BiÓu t−îng v¨n hãa cña ng−êi Gia Rai… 25 t©m t−ëng th«ng qua hai biÓu t−îng râ rÖt cña ng−êi Gia Rai vµ C«ng gi¸o. Cét g¬l lµ biÓu tr−ng v¨n hãa xuÊt hiÖn trong hÇu hÕt c¸c sinh ho¹t céng ®ång cña ng−êi Gia Rai nãi riªng vµ c¸c téc ng−êi thiÓu sè t¹i chç ë T©y Nguyªn nãi chung. Nã ®· tù nhiªn trë thµnh biÓu t−îng v¨n hãa trong t©m thøc cña mçi ng−êi d©n vµ ®−îc xem nh− lµ h×nh ¶nh cña v¨n hãa T©y Nguyªn trong m¾t b¹n bÌ c¶ n−íc. Cét g¬l ®−îc dùng lªn mçi khi trong lµng cã mét sù kiÖn v¨n hãa chung, nh−: ®©m tr©u, ®ãn chµo n¨m míi,... Trong lÔ ¨n tr©u, cét g¬l chÝnh lµ t©m ®iÓm cña lÔ héi, n¬i gi÷ con tr©u víi nhiÒu hoa v¨n, mµu s¾c truyÒn thèng ®−îc ®em tíi lµm vËt trang trÝ. Nh− chóng ta ®Òu biÕt, c©y th¸nh gi¸ lµ biÓu t−îng cña C«ng gi¸o, nã kh«ng chØ chøa ®ùng gi¸ trÞ t©m linh cña ®¹o mµ cßn lµ h×nh ¶nh cña Chóa, n¬i nµo cã thËp tù gi¸ tøc lµ Chóa hiÖn h÷u. Sù kÕt hîp gi÷a hai biÓu t−îng v¨n hãa nµy t−ëng nh− khã kh¨n, bÊt kh¶ thi trong ®êi sèng thùc tiÔn, bëi, sù kh¸c nhau vÒ gi¸ trÞ t©m linh vµ ®øc tin. Nh−ng víi sù tµi t×nh, uyÓn chuyÓn, c¸c linh môc, thÇy tu, nhµ truyÒn gi¸o,... ®· t×m ra ®−îc c¸ch thøc phï hîp ®Ó tiÕp nhËn biÓu t−îng v¨n hãa nµy lµm tháa m·n c¶ hai ®øc tin: truyÒn thèng vµ t«n gi¸o. Cét g¬l thay thÕ b»ng c©y th¸nh gi¸ cao vót ®−îc bao quanh bëi hµng cét gç thÊp, trªn ®ã nh÷ng hoa v¨n, vËt trang trÝ,... truyÒn thèng vÉn ®−îc gi÷ nguyªn. S¾c mµu ®á, ®en, tr¾ng, xanh cæ truyÒn vÉn hiÖn h÷u nh− nÒn t¶ng mµu chñ ®¹o trong khèi h×nh t−îng ®Æt ë ngoµi s©n cña nhµ thê. Do vËy, ng−êi d©n c¶m nhËn ®−îc sù gÇn gòi bëi mµu s¾c, h×nh khèi, bè côc,... vµ, dÔ dµng chÊp nhËn mét c©y thËp tù gi¸ ®−îc ®Æt ë vÞ trÝ trung t©m thay cho cét g¬l ®· tån t¹i. Trong chÝnh tßa, n¬i linh thiªng nhÊt cña nhµ thê, h×nh ¶nh nµy mét lÇn n÷a lÆp l¹i, nh−ng ®−îc n©ng lªn mét b−íc cao h¬n bëi sù xuÊt hiÖn cña chiÕc chßng cæ gi÷ tr©u trong truyÒn thèng. Tuy nhiªn, ch¼ng cã con tr©u nµo xuÊt hiÖn, thay vµo ®ã, mét ®Çu ®−îc cè ®Þnh vµo cét g¬l, ®Çu cßn l¹i ®−îc chßng vµo ch©n chiÕc bµn thê Chóa. BiÓu t−îng cét g¬l, chßng cæ tr©u vµ bµn thê Chóa Jesu ®· tíi gÇn nhau nhÊt theo c¸ch nh×n c¬ häc vÒ kho¶ng c¸ch. Tuy nhiªn, ý nghÜa cña biÓu hiÖn nµy míi ®¸ng ®Ó chóng ta suy ngÉm. X−a, trong lÔ ¨n tr©u cña ®ång bµo, con tr©u chÝnh lµ vËt hiÕn tÕ d©ng thÇn (Yang) cña céng ®ång nh»m truyÒn ®i mét th«ng ®iÖp nµo ®ã cña ng−êi d©n ®èi víi thÇn, cÇu mong sù an lµnh. H×nh ¶nh chßng ch©n bµn thê Chóa tøc lµ cét Chóa, Chóa d©ng tÝnh m¹ng cña m×nh ®Ó cøu nh©n gian, khai më miÒn t©m t−ëng u tèi cña con ng−êi - Chóa thay cho con ng−êi chÞu mäi khæ ®au trªn thÕ gian còng nh− con tr©u x−a kia lµ vËt hiÕn tÕ, dïng tÝnh m¹ng cña m×nh ®em tíi cho céng ®ång sù an lµnh th«ng qua sù tha thø cña thÇn linh. Râ rµng, ®©y lµ sù liªn t−ëng kÕt hîp kh«ng thÓ phï hîp h¬n ®èi víi hai biÓu t−îng v¨n hãa nµy. C«ng gi¸o ®· tiÕn thªm mét b−íc n÷a trong viÖc chinh phôc tr¸i tim cña ng−êi Gia Rai ë T©y Nguyªn ViÖt Nam. ChÐ R−îu cÇn (ghÌ) ®−îc t×m thÊy ë nhiÒu vÞ trÝ trong nhµ thê Plei Chuet 2, ë cÇu thang, gÇn bµn thê Chóa Jesu,... Chóng ta sÏ ®Æt c©u hái: Ph¶i ch¨ng cã g× ®ã m©u thuÉn trong viÖc theo C«ng gi¸o vµ uèng r−îu ghÌ truyÒn thèng? Bëi, vÒ b¶n chÊt, ®©y lµ hai ®øc tin kh«ng gièng nhau. §¹o cÊm uèng r−îu, nh−ng chÐ r−îu cÇn l¹i ®−îc m« h×nh hãa ®Æt trong nhµ thê. Thùc tÕ, viÖc uyÓn chuyÓn, linh ho¹t cña C«ng gi¸o khi tíi víi ng−êi Gia Rai, £ §ª, Ba 26 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 7.2015 Na, X¬ §¨ng,... lµ mét lý do tháa ®¸ng ®Ó biÖn minh sù viÖc nµy. Ng−êi Gia Rai còng nh− c¸c téc ng−êi thiÓu sè t¹i chç kh¸c ®· “uèng r−îu tõ khi hä sinh ra” theo truyÒn thèng v¨n hãa cha «ng, vµ uèng r−îu ghÌ kh«ng chØ lµ mét nÐt v¨n hãa mµ ®· trë thµnh gi¸ trÞ v¨n hãa cña hä. ChiÕc ghÌ kh«ng ®¬n thuÇn lµ vËt chøa r−îu, nã ®· trë thµnh mét biÓu t−îng v¨n hãa Èm thùc cña ng−êi T©y Nguyªn nãi chung vµ ng−êi Gia Rai nãi riªng. VËy, viÖc ®−a biÓu t−îng v¨n hãa nµy vµo nhµ thê chØ lµm t¨ng thªm tÝnh hÊp dÉn, søc hót h¬n víi tÝn ®å, víi b»ng h÷u theo ®¹o mµ mÆc nhiªn kh«ng cã sù m©u thuÉn hay ph¶n kh¸ng nµo. Vµ cuèi cïng, môc tiªu thu hót tÝn ®å ®−îc thùc hiÖn th«ng qua chÝnh nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng cña hä. Gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng - ®øc tin míi lµ môc tiªu c¬ b¶n mµ C«ng gi¸o ®ang h−íng tíi trªn con ®−êng ph¸t triÓn cña m×nh. 2. Nguyªn nh©n tiÕp biÕn gi¸ trÞ v¨n hãa cña ng−êi Gia Rai cña C«ng gi¸o Mét lµ, t¹o dùng h×nh ¶nh gÇn gòi, th©n thuéc gi÷a ng−êi d©n víi mét t«n gi¸o míi. Nh− nhiÒu t«n gi¸o kh¸c, C«ng gi¸o tiÕp nhËn c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng cña ng−êi Gia Rai vµ t¹o dùng m«i tr−êng cho c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng x−a cò Êy hiÖn h÷u xung quanh Chóa, lµm cho ng−êi d©n nhËn thÊy t«n gi¸o míi vÉn gÇn gòi víi ®êi sèng truyÒn thèng cña cha «ng. Vµ, hä ®ãn nhËn h×nh ¶nh §øc Chóa Trêi víi t©m thøc xen cµi gi÷a c¸i cò vµ c¸i míi qua tõng thang bËc t×nh c¶m cña m×nh tõ thÊp ®Õn cao. Hai lµ, tr¸nh có sèc tÝn ng−ìng t«n gi¸o lµ nguyªn nh©n c¨n cèt mµ c¸c nhµ truyÒn ®¹o ®· nhËn ra khi mang tin mõng ®Õn víi kh«ng chØ ng−êi Gia Rai mµ víi c¸c téc ng−êi thiÓu sè t¹i chç kh¸c ë T©y Nguyªn, nh−: ng−êi £ §ª, Ba Na, X¬ §¨ng, C¬ Ho,... Khi nh÷ng Thõa sai b¾t ®Çu c«ng viÖc cña m×nh ë mét vïng ®Êt míi, mang ®øc tin cña m×nh tíi téc ng−êi kh¸c lµ ®iÒu v« cïng khã kh¨n. Muèn c¶i hãa niÒm tin truyÒn thèng vèn ®· trë thµnh c¨n cèt th× kh«ng chØ cÇn thêi gian l©u dµi mµ cßn cÇn sù hy sinh to lín cña nh÷ng nhµ truyÒn gi¸o, ®«i khi hä ph¶i ®æi c¶ tÝnh m¹ng cña m×nh ®Ó gieo nh÷ng h¹t mÇm xuèng vïng ®Êt Gia Rai, £ §ª, X¬ §¨ng,... Ba lµ, ng−êi d©n téc thiÓu sè ë T©y Nguyªn nãi chung vµ ng−êi Gia Rai nãi riªng cè g¾ng t×m kiÕm niÒm tin míi trong bèi c¶nh thiÕu v¾ng sinh ho¹t v¨n hãa tinh thÇn, khi c¸c thÕ lùc siªu nhiªn vÉn hiÖn h÷u trong t©m thøc. Sù tranh giµnh ¶nh h−ëng vµ ¸p ®Æt cai trÞ cña c¸c chÕ ®é phong kiÕn, thùc d©n, ®Õ quèc ®èi víi T©y Nguyªn ®· lµm ¶nh h−ëng s©u s¾c tíi ®êi sèng v¨n hãa tinh thÇn cña ®ång bµo thiÓu sè n¬i ®©y. Bªn c¹nh ®ã, sù tµn ph¸ cña chiÕn tranh ®· lµm cho viÖc tæ chøc ®êi sèng, sinh ho¹t v¨n hãa cña ng−êi d©n T©y Nguyªn bÞ x¸o trén, kinh tÕ suy gi¶m; sinh kÕ truyÒn thèng bÞ ph¸ vì nªn ng−êi d©n kh«ng cßn ®ñ ®iÒu kiÖn ®Ó tæ chøc c¸c nghi lÔ t«n gi¸o truyÒn thèng, hoÆc gi¶, m«i tr−êng truyÒn thèng thay ®æi dÉn tíi niÒm tin ®a thÇn bÞ ¶nh h−ëng,... Khi ®ã, nhu cÇu t×m kiÕm mét h×nh thøc t©m linh phï hîp víi ®iÒu kiÖn míi nh»m b¶o ®¶m sù b×nh an trong ®êi sèng téc ng−êi vèn th¸nh linh v¹n vËt ®· xuÊt hiÖn. C¸c vÞ Thõa sai ®· mang Chóa xuÊt hiÖn ®óng lóc, cïng víi sù hy sinh cña m×nh, C«ng gi¸o ®· trë nªn phï hîp víi mäi ®iÒu kiÖn khã kh¨n, thiÕu thèn cña ng−êi Gia Rai còng nh− c¸c téc ng−êi thiÓu sè kh¸c ë T©y Nguyªn. Bèn lµ, cã sù trïng hîp trong ®¹o ®øc, t− t−ëng gi÷a tÝn ng−ìng t«n gi¸o truyÒn thèng vµ t«n gi¸o míi. Tuy BiÓu t−îng v¨n hãa cña ng−êi Gia Rai… 27 kh«ng hoµn toµn gièng nhau, nh−ng trong tÝn ng−ìng t«n gi¸o truyÒn thèng vµ C«ng gi¸o hay nãi réng h¬n lµ mäi t«n gi¸o ®· cã ®iÓm gièng nhau, trïng hîp nhau, ®Òu h−íng con ng−êi tíi nh÷ng gi¸ trÞ cèt lâi cña cuéc sèng, ®ã lµ: t×nh yªu th−¬ng ®ång lo¹i, lßng nh©n ¸i cña con ng−êi, sù t−¬ng hç, gióp ®ì nhau khi khã kh¨n ho¹n n¹n, ®oµn kÕt, t«n träng con ng−êi, tù nhiªn, tr¸nh xa ®iÒu xÊu, lµm ®iÒu tèt,... Bëi vËy, khai th¸c yÕu tè gÇn vµ hîp lý hãa nã trong ®iÒu kiÖn cã thÓ còng lµ mét ph−¬ng ph¸p n÷a nh»m ®Õn gÇn h¬n víi ng−êi d©n, c¶i biÕn niÒm tin ®a thÇn trë thµnh ®øc tin ®éc thÇn víi mét sù che chë duy nhÊt cña §øc Chóa Trêi. N¨m lµ, gi¶m thiÓu g¸nh nÆng kinh tÕ mµ vÉn ®¹t ®−îc sù tháa m·n t©m linh. §©y lµ yÕu tè v« cïng quan träng ®èi víi kh«ng chØ ng−êi Gia Rai theo C«ng gi¸o mµ víi tÊt c¶ c¸c téc ng−êi thiÓu sè ë T©y Nguyªn. Sù khëi ®Çu khã kh¨n sÏ trë nªn thuËn lîi h¬n khi nh÷ng môc ®Ých ®−îc tháa m·n, ®ã lµ nguyªn t¾c bÊt kú téc ng−êi nµo còng ¸p dông, tu©n theo. 3. Mét sè vÊn ®Ò ®Æt ra - Mai mét c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng ®·, ®ang vµ sÏ diÔn ra ®èi víi v¨n hãa cæ truyÒn cña ng−êi Gia Rai nãi riªng vµ c¸c téc ng−êi thiÓu sè theo ®¹o nãi chung. Xu thÕ nµy diÔn tiÕn ngµy mét m¹nh h¬n, réng h¬n vµ ®a diÖn h¬n. C¸c gi¸ trÞ Êy mÊt ®i bëi niÒm tin cña ®ång bµo vµo c¸c gi¸ trÞ míi; hÖ thèng thÇn quyÒn ®· thay ®æi tõ tÝn ng−ìng hån linh sang t«n gi¸o ®éc thÇn víi sù trÞ v× duy nhÊt lµ Chóa. V× vËy, viÖc b¶o tån c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng trong t×nh h×nh míi ngµy cµng khã kh¨n h¬n, nãi c¸ch kh¸c, nã ®· trë thµnh trë lùc lín nhÊt ®èi víi c«ng t¸c b¶o tån, ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng cña c¸c téc ng−êi ë T©y Nguyªn. - §an xen vµ lai c¨ng v¨n hãa. Giao l−u, tiÕp biÕn lµ hiÖn t−îng tù nhiªn, phæ biÕn cña v¨n hãa. Gi÷a niÒm tin cò vµ míi ®· cã sù xen cµi, thËm chÝ lµ lai c¨ng, hçn t¹p v¨n hãa, bëi sù tiÕp nhËn m¹nh, yÕu; chän läc vµ chän läc kÐm ë c¸c ®èi t−îng kh¸c nhau. Theo ®ã, líp ng−êi giµ th−êng Ýt tiÕp nhËn v¨n hãa míi, t«n gi¸o míi, nªn cßn b¶o l−u nhiÒu gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng; líp trung niªn ®· chuyÓn biÕn cã tiÕp nhËn t«n gi¸o míi nh−ng chän läc vµ dÌ dÆt; líp thanh niªn tiÕp nhËn m¹nh mÏ vµ Ýt chÞu ¶nh h−ëng tõ v¨n hãa cæ truyÒn. - BiÕn thÓ v¨n hãa ®ang lµ vÊn ®Ò lín ®Æt ra cho sù tiÕp nhËn thô ®éng vµ kh«ng chän läc cña qu¸ tr×nh giao l−u, tiÕp biÕn v¨n hãa téc ng−êi. Nh÷ng biÓu t−îng v¨n hãa truyÒn thèng sÏ kh«ng cßn ®−îc líp ng−êi sau nhËn ra, chØ râ n÷a mµ hä mÆc nhiªn coi biÓu t−îng míi, gi¸ trÞ v¨n hãa míi lµ cña ®ång bµo m×nh. Trong ®ã, biÓu t−îng A Dai = Chóa lµ mét minh chøng s¸ng râ nhÊt, bªn c¹nh ®ã, c¸c biÓu hiÖn nh−: pha t¹p ng«n ng÷; trang phôc; nhuém tãc xanh, ®á, vµng, tÝm,... lµ biÕn thÓ cña v¨n hãa theo h−íng mÊt hoµn toµn v¨n hãa truyÒn thèng cña téc ng−êi. Lêi kÕt BiÓu t−îng v¨n hãa lµ kh¸i qu¸t cao cña gi¸ trÞ v¨n hãa téc ng−êi, mçi biÓu t−îng lµ mét ®¹i diÖn ch©n thùc cho hÖ gi¸ trÞ v¨n hãa. Th«ng qua biÓu t−îng v¨n hãa, ng−êi ta cã thÓ nhËn biÕt ®−îc th«ng ®iÖp, sù kh¸c biÖt biÓu tr−ng cho nh÷ng h×nh ¶nh mµ mét téc ng−êi muèn truyÒn t¶i. Khi c¸c t«n gi¸o míi du nhËp vµo T©y Nguyªn, hä ®· tiÕp thu, tiÕp biÕn nh÷ng biÓu t−îng v¨n hãa truyÒn thèng cña ®ång bµo, kÕt hîp khÐo lÐo vµ 28 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 7.2015 chuyÓn hãa tµi t×nh nh÷ng gi¸ trÞ Êy nh»m lµm giµu, mÒm hãa viÖc tiÕp nhËn ®¹o cña ng−êi d©n. Tõ biÓu t−îng vËt chÊt ®¬n thuÇn, nh−: gïi, b«ng lóa, cét g¬l, h×nh l−ìi r×u, chÐ r−îu cÇn,... ®Õn biÓu t−îng tinh thÇn cao nhÊt cña ng−êi Gia Rai – Adai còng ®−îc hä tiÕp thu, tiÕp biÕn khÐo lÐo, phï hîp. ViÖc khuyÕn khÝch d©ng hiÕn nh÷ng ®å vËt truyÒn thèng cho Chóa, ®éng viªn ®ång bµo sö dông phï hîp ®å vËt, nh¹c cô,... truyÒn thèng trong nhµ thê còng chÝnh lµ b−íc t¹o kh«ng gian, “tr−êng” tån t¹i cña nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa trong bèi c¶nh míi. ViÖc tiÕp biÕn ®· lµm giµu thªm, phong phó thªm nhiÒu nÐt v¨n hãa téc ng−êi Gia Rai ë T©y Nguyªn, tuy nhiªn, nã còng chÝnh lµ nguyªn nh©n lµm mai mét nhiÒu nÐt v¨n hãa, ®an xen v¨n hãa vµ biÕn thÓ gi¸ trÞ v¨n hãa ng−êi Gia Rai. Sù tiÕp biÕn cßn lµm hßa trén, biÕn mÊt mét sè gi¸ trÞ v¨n hãa tinh thÇn tiªu biÓu, ®Æc s¾c cña ®ång bµo. §©y lµ vÊn ®Ò ®¸ng lo ng¹i vµ lµ bµi to¸n khã ®ang ®Æt ra cho c¸c nhµ qu¶n lý trong c«ng t¸c b¶o tån c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa téc ng−êi � Tµi liÖu tham kh¶o 1. Ban chØ ®¹o T©y Nguyªn (2009), Mét sè t− liÖu vÒ kinh tÕ-x· héi T©y Nguyªn vµ c¸c huyÖn miÒn nói gi¸p T©y Nguyªn, §¾k L¾k. 2. Tæng côc Thèng kª (2009), Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë ViÖt Nam 2009. C¸c kÕt qu¶ chñ yÕu, Hµ Néi. 3. Phßng Néi vô Thµnh phè Pleiku, tØnh Gia Lai (2014), B¸o c¸o tæng hîp sè l−îng tÝn ®å theo ®¹o ë thµnh phè Pleiku, tØnh Gia Lai, Gia Lai. 4. Jacques Dournes (2011), Thiªn chóa yªu th−¬ng mu«n d©n (b¶n dÞch cña Tßa gi¸m môc Kon Tum), Nxb. T«n gi¸o, Hµ Néi. 5. Lª Hoµng Phu (1974), LÞch sö Héi th¸nh Tin Lµnh ViÖt Nam, Trung t©m nghiªn cøu Phóc ©m, Sµi Gßn. 6. NguyÔn V¨n Th¾ng (2010), “Vai trß cña thiÕt chÕ c¬ së trong ph¸t triÓn bÒn v÷ng ë T©y Nguyªn”, T¹p chÝ Khoa häc x· héi ViÖt Nam, sè 6, tr.90-103. 7. NguyÔn V¨n Th¾ng (2013), Sù tiÕp nhËn gi¸ trÞ v¨n hãa ng−êi £ §ª cña ®¹o Tin Lµnh ë huyÖn C− Kuin, tØnh §¾k L¾k vµ mét sè khuyÕn nghÞ chÝnh s¸ch, ViÖn Khoa häc x· héi vïng T©y Nguyªn. 8. TrÇn SÜ TÝn (2009), H¹t gièng Ki T« trong ®Êt Jrai, Nxb. T«n gi¸o, Hµ Néi.