Câu hỏi và hướng dẫn ôn tập môn lịch sử triết học - phần Phương Tây

Thể loại: Triết học
Lượt xem: 71,336Lượt tải: 1Số trang: 47

Mô tả tài liệu

Tài liệu "Câu hỏi và hướng dẫn ôn tập môn lịch sử triết học - phần phương Tây" dành cho thí sinh thi tuyển cao học, NCS chuyên ngành Triết học ôn tập, với các câu hỏi phần triết học phương Tây như: trình bày khái quát và đánh giá các hình thức lịch sử cơ bản của chủ nghĩa duy duy vật; trình bày khái quát và đánh giá các hình thức lịch sử của phép biện chứng;...Chúc bạn học tốt.

Tóm tắt nội dung

1. Chuû nghóa duy vaät chaát phaùc, ngaây thô (øCNDV töï phaùt, xeùt theo cô sôû, quá trình hình thành laãn trình ñoä cuûa noù) taïi caùc nöôùc phöông Ñoâng(AÁn Ñoä, Trung Quoác…) vaø Hy Laïp, La Maõ coå ñaïi laø hình thöùc ñaàu tieân cuûa chuû nghóa duy vaät. Caùc nhaø trieát hoïc böôùc ñaàu vöôït qua theá giôùi quan huyeàn thoaïi, maøthaàn thoaïi laø haït nhaân cuûa noù, giaûi thích nguyeân nhaân theá giôùi töø chính caùc yeáu toá vaät chaát saün coù cuûa theá giôùi (ñaát, nöôùc, luûa, khoâng khí…), xem xeùt söï hình thaønh cuûa caùc söï vaät moät caùch töï thaân. Phaàn lôùn nhaän ñònh cuûa chuû nghóa duy vaät caên cöù vaøo söï quan saùt tröïc tieáp, sự cảm nhận hay suy töôûng cuûa caùc trieát gia, maø chöa ñöôïc luaän chöùng baèng chaát lieäu soáng động cuûa tri thöùc khoa hoïc. . Beân caïnh ñoù do chòu söï quy ñònh cuûa ñieàu kieän kinh tế, vaên hoùa của xã hội, nhieàu nhaø duy vaät chöa chaám döùt haún söï raøng buoäc cuûa theá giôùi quan nguyeân thuûy (vaät hoaït luaän, vaät linh thuyeát, nhaân hình hoùa…) vaø caùc yeáu toá huyeàn hoïc (occultism). Đóng góp của nguyên tử luận vào hình thức đầu tiên của chủ nghĩa duy vật là ở chỗ, thứ nhất, đã xác lập bức tranh phi nhân hình về thế giới, căn cứ trên suy đoán về nguyên tử như cái bé nhất, bất khả phân, cơ sở của sự tồn tại và biến đổi trong thế giới, và hư không, như bể chứa các nguyên tử; thứ hai, giải thích các sự vật, hiện tượng, quá trình diễn ra trong thế giới theo tính tất yếu tự nhiên; thứ ba, vận dụng nguyên tử luận vào việc phân tích bản chất con người và xã hội, phủ nhận quan điểm về tính bất tử của linh hồn, ủng hộ nhiệt thành nền dân chủ; thứ tư, kích thích tư duy khoa học thông qua cách đặt vấn đề về nguyên tử như giới hạn của thế giới vật chất. 2. Chuû nghóa duy vaät maùy moùc - sieâu hình (có thể gọi một cách cô đọng là Chủ nghĩa duy vật siêu hình) ôû chaâu AÂu Phục hưng (cuối thế kỷ XIV – thế kỷ XVI) và caän ñaïi ( theá kyû XVII - nöûa ñaàu theá kyû XIX) laø hình thöùc lòch söû thöù hai cuûa chuû nghóa duy vaät. Noù baét ñaàu töø tư tưởng duy vật trong việc xác lập bức tranh vật lý về thế giới ở các nhà khoa học Phục hưng (Copernic, Bruno, Galilei...) đến caùc nhaø duy vaät theá kyû XVII taïi Anh, Phaùp, Haø Lan, Italia, đặc biệt chủ nghĩa duy vật vô thần Pháp thế kỷ XVIII với La Mettrie, Diderot, Holbach, Helvétius... Về thế giới quan, tập trung chủ yếu ở khía cạnh bản thể luận, tìm hiểu về tồn tại của giới tự nhiên, thế giới vật chất, chuû nghóa duy vaät thôøi kyø naøy phaùt trieån trong moái lieân heä vôùi khoa hoïc töï nhieân. Nhôø bieát döïa vaøo caùc thaønh töïu khoa hoïc caùc nhaø duy vaät ñaõ xaùc laäp ñöôïc caùc böùc tranh môùi veà theá giôùi, böôùc ñaàu ñöa ra nhöõng nhaän ñònh hôïp lyù veà töï nhieân, caùc quy luaät cuûa noù, phaùt trieån tinh thaàn hoaøi nghi vaø pheâ phaùn ñoái vôùi chuû nghóa giaùo ñieàu vaø giaû khoa hoïc. Đặc biệt các nhà duy vật Pháp thế kỷ XVIII như La Mếtri (La Mettrie), Điđơrô (Diderot), Hônbách (Holbach) … thông qua cách hiểu về tính quy luật tự thân và tính vĩnh viễn, không do ai sáng tạo của vật chất, tìm hiểu các hình thức vận động của vật chất, xem vận động như mọi sự thay đổi nói chung, đã đến gần với hình thức hiện đại của chủ nghĩa duy vật. Bacon) phê phán những “ảo tưởng”, hay những “bóng ma” của nhận thức, vạch ra thực chất nền quân chủ, tức uy quyền trong sinh hoạt khoa học, đả phá triết học kinh viện; Hốpxơ (T.Hobbes) loại trừ Thượng đế ra khỏi đối tượng nghiên cứu, quy mọi đối tượng về “vật thể”, từ vật thể tự nhiên đến vật thể xã hội; Lốccơ (J.Locke) và các nhà duy vật Pháp thế kỷ XVIII giương cao ngọn cờ đấu tranh chống thần quyền, phê phán trật tự xã hội “phi lý”, “phi nhân tính”. Bêcơn đề cao sức mạnh của khoa học, gợi mở về một xã hội lý tưởng tôn vinh quyền lực của tri thức (tuyên bố “tri thức là quyền lực”), Hôpxơ nhấn mạnh tính chất pháp quyền của nhà nước dưới vỏ bọc của hình ảnh Leviathan – Đấng chúa tể hùng mạnh, Lôccơ nêu lên nguyên tắc phân quyền, đặt nền móng cho chủ nghĩa tự do và quan điểm khoan dung tôn giáo, các nhà duy vật Pháp thế kỷ XVIII giương cao ngọn cờ “Tự do – Bình đẳng – Bác ái”, làm sâu sắc thêm tư tưởng phân quyền, cụ thể hóa nguyên tắc thống nhất quyền con người và quyền công dân. Döôùi taùc ñoäng cuûa cô hoïc và xu thế toán học hóa tư duy , caùc nhaø trieát hoïc ( nhaát laø caùc nhaø trieát hoïc theá kyû XVII ) quy caùc quaù trình cuûa töï nhieân vaøo daïng vaän ñoäng coå ñieån laø vaän ñoäng cô hoïc (vận động hiểu như sự chuyển dịch, sự thay thế vị trí các vật thể trong không gian), xem con ngöôøi vaø caùc thieát cheá xaõ hoäi nhö heä thoáng maùy moùc phöùc taïp (coâng thöùùc: “con ngöôøi - coã maùy”), đồng nhất vật chất với vật thể (Hốpxơ, Đềcáctơ…), với nguyên tử, hay với các chất giả định mang các loại trường, Tính chaát maùy moùc taát yeáu gaén vôùi tính chaát sieâu hình, nghĩa là trong khi noã löïc ñaøo saâu töøng maët, töøng thuoäc tính cuûa söï vaät , khaùm phaù baûn chaát saâu kín cuûa vaïn vaät (sieâu hình), caùc nhaø trieát hoïc duy vaät xem xeùt chuùng trong traïng thaùi taùch bieät, ngưng đọng, chöa vaïch ra một caùch thaáu ñaùo moái lieân heä, taùc ñoäng, chuyeån hoùa laãn nhau giöõa chuùng, cuõng nhö khoâng ñöa ra lôøi giaûi ñaùp hôïp lyù veà nguoàn goác vaø ñoäng löïc cuûa vaän ñoäng vaø phaùt trieån. Ở góc độ nhận thức luận sự phân cực giữa khuynh hướng kinh nghiệm và khuynh hướng duy lý cho thấy tính cực đoan, phiến diện của triết học thời kỳ này nói chung, chủ nghĩa duy vật nói riêng (một khuynh hướng bám sát vào khoa học thực nghiệm, đề cao thái quá kinh nghiệm, cảm giác, trực quan sinh động, phương pháp quy nạp, khuynh hướng khác lại thiên về khoa học tự nhiên lý thuyết và toán học, tuyệt đối hóa “trí tuệ tự thân”, tư duy trừu tượng, phương pháp diễn dịch), không thấy rằng trong nghiên cứu khoa học cần có cách tiếp cận toàn diện, thống nhất các phương pháp để đạt được hiệu quả tốt nhất, đáng tin cậy. Trong quan điểm xã hội tính chất duy tâm thể hiện ở việc xác định động lực cơ bản của lịch sử (xem xét động lực của tiến bộ xã hội qua lăng kính của giáo dục, hoặc sự thay thế các hình thức sinh hoạt tinh thần), cách hiểu về thực tiển, về vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử. 3. Chuû nghóa duy vaät bieän chöùng, ra ñôøi vaøo nhöõng naêm 40 cuûa theá kyû XIX, ñaõ khaéc phuïc tính chaát phieán dieän cuûa chuû nghóa duy vaät lẫn phép biện chứng thôøi tröôùc, taïo neân söï thoáng nhaát höõu cô chuû nghóa duy vaät vaø pheùp bieän chöùng, sự thống nhất về theá giôùi quan vaø phöông phaùp luaän. Mác và Ph. Ăngghen, laø hình thöùc hieâïn ñaïi cuûa chuû nghóa duy vaät, ñaùnh daáu böôùc chuyeån töø tö duy” coå ñieån” truyeàn thoáng, baét ñaàu töø thôøi coå ñaïi sang phöông phaùp tieáp caän môùi ñoái vôùi caùc vaán ñeà töï nhieân, xaõ hoäi vaø con ngöôøi. Söï ra ñôøi cuûa chuû nghóa duy vaät bieän chöùng ñaùnh daáu böôùc ngoaët coù tính caùch maïng trong lịch sử tư tưởng trieát hoïc, laøm taêng theâm vò trí vaø vai troø cuûa trieát hoïc trong ñôøi soáng xaõ hoäi. Thứ hai, các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng đã được thể hiện một cách sinh động và sáng tạo trong việc phân tích tiến trình lịch sử - xã hội, hình thành quan niệm duy vật về lịch sử (chủ nghĩa duy vật lịch sử), khắc phục hạn chế của chủ nghĩa duy vật thế kỷ XVII – XVIII và Phoiơbắc (Feuerbach) [nhắc lại nhận định của Mác và Ăngghen về Poiơbắc trong Hệ tư tưởng Đức], qua đó khẳng định CNDV do Mác và Ăngghen sáng lập là CNDV triệt để trong quan niệm về tự nhiên, xã hội và tư duy. Đó là quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của LLSX; từ nội dung chính này Mác phân tích biện chứng CSHT – KTTT, khái quát toàn bộ nội dung ấy trong học thuyết về HTKT-XH… Cách viết mới ấy về lịch sử đã khắc phục 3 hạn chế của các nhà nghiên cứu lịch sử trước đó :1. Ngaøy nay, tröôùc söï phaùt trieån nhö vuõ baõo cuûa khoa hoïc, coâng ngheä, söï thay ñoåi nhanh choùng cuûa thöïc tieãn xaõ hoäi, caùc luaän ñieåm neàn taûng cuûa chuû nghóa duy vaät bieän chöùng luoân thöôøng xuyeân ñöôïc boå sung, ñieàu chænh, vaø ñieâuø naøy hoaøn toaøn phuø hôïp vôùi chính baûn chaát cuûa noù. Söï so saùnh naøy caên cöù vaøo tính cheá ñònh lòch söû – xaõ hoäi ñoái vôùi töøng hoïc thuyeát vaø ñaïi dieän cuûa noù, do ñoù khoù traùnh khoûi moät soá yeáu toá chuû quan trong ñaùnh giaù. Xeùt theo nghóa naøy chuû nghóa duy vaät bieän chöùng laø chuû nghóa duy vaät trieät ñeå, bôûi caùc nguyeân lyù cuûa noù ñöôïc phoå bieán vaøo caû töï nhieân laãn xaõ hoäi vaø tö duy con ngöôøi. Moät trong nhöõng ví duï ñieån hình : Feuerbach xem xeùt tieán boä xaõ hoäi qua laêng kính cuûa söï thay theá Kytoâ giaùo baèng “toân giaùo khoâng coù Chuùa”, töùc Toân giaùo cuûa Tình yeâu, nôi maø taát caû moïi ngöôøi, khoâng phaân bieät ñòa vò xaõ hoäi, laäp tröôøng chính trò, giôùi tính …ñoái xöû vôùi nhau nhö nhöõng vò chuùa nhaân töø vaø haøo hieäp, töùc qua laêng kính cuûa nhöõng bieán ñoåi tinh thaàn, ñaïo ñöùc, chöù khoâng phaûi qua hoaït ñoäng neàn taûng cuûa con ngöôøi. Chuû nghóa duy vaät khoa hoïc (trong thôøi ñaïi ngaøy nay laø chuû nghóa duy vaät bieän chöùng) trong khi khaúng ñònh veà nguyeân taéc tính coù tröôùc vaø tính quyeát ñònh cuûa vaät chaát trong quan heä vôùi yù thöùc ñaõ xeùt moái quan heä ñoù moät caùch cuï theå, ñoàng thôøi thöøa nhaän tính ñoäc laäp töông ñoái cuûa yù thöùc, söï taùc ñoäng trôû laïi cuûa noù ñoái vôùi theá giôùi vaät chaát, cuõng nhö caùc lónh vöïc hoaït ñoäng vaät chaát cuûa con ngöôøi. Một số nội dung trong tư tưởng biện chứng về thế giới của Hêraclít: 1) tính biến đổi phổ biến của thế giới (quá trình sinh thành, phát triển, diệt vong của vạn vật, dòng thời gian, hình ảnh dòng sông – đó là những ví dụ sinh động mà thí sinh cần sử dụng); 2) quá trình chuyển hoá, mối liên hệ phổ biến, sự thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (trong đó Hêraclít nhấn mạnh :chiến tranh là “cha của tất cả, ông hoàng của tất cả, hiện thân của tất cả”); 3) tính quy luật, tính tất yếu, trật tự, chuẩn mực của toàn bộ thế giới các sự vật, nói khác đi, là LOGOS của vạn vật. Thông qua các luận chứng “bác bỏ vận động”, thay nguyên tắc “vạn vật biến dịch” bằng nguyên tắc “vạn vật bất biến”, thay “vạn vật đa tạp” bằng “vạn vật đồng nhất”, các đại diện tiêu biểu của trường phái Êlê như Pácmênhít (Parmenides), Dênông (Zeno, Zenon) không chỉ khẳng định nguyên tắc đồng nhất tư duy – tồn tại, mà còn gợi mở quan điểm về biện chứng của quá trình nhận thức: 1) nhận thức là một quá trình phức tạp, đầy mâu thuẫn (nghịch lý), do đó không thể chấp nhận lối giải thích đơn giản, một chiều về sự vật (nhìn sự vật ở góc độ bản chất tự thân mà không xem xét nó ở khía cạnh “tồn tại”, ở trạng thái tương đối cân bằng, ổn định, tức ở trạng thái đứng im); 2) đòi hỏi hình thành phương pháp nghiên cứu nghiêm túc, khoa học về mối quan hệ giữa vận động và đứng im, tồn tại và hư vô, liên tục và gián đoạn, hữu hạn và vô hạn…Nói cách khác, các luận chứng của phái Êlê, theo Arixtốt, đã kích thích tư duy của nhiều nhà khoa học qua các thời đại. b) Pheùp bieän chöùng duy taâm theá kyû XVIII – nöûa ñaàu theá kyû XIX phaùt trieån taïi Ñöùc, baét ñaàu töø Kant (biện chứng của quá trình nhận thức, tính mâu thuẫn tất yếu, hay nghịch lý của tư duy lý luận, “lý tính thuần túy” v.v..), Fichte (Biện chứng cái Tôi và cái không-Tôi, ý thức và vật chất, tinh thần và tự nhiên), ñaït ñeán söï hoaøn thieän ôû Hegel. 1) Hêghen phát triển phép biện chứng từ trình độ tự phát thành một khoa học về phương pháp nhận thức, từ tản mạn thành hệ thống, từ “nghệ thuật đối thoại” mang nặng tính chủ quan thành khoa học về mối liên hệ và sự phát triển, đem đến cách hiểu mới về phép biện chứng, được Mác và Ăngghen kế thừa, cải tạo và làm sinh động thêm bằng biện chứng của tiến trình lịch sử và đấu tranh cách mạng; 2) trong Khoa học lôgíc, hay Lôgíc học – bộ phận cấu thành cùa hệ thống, Hêghen đã trình bày nội dung cơ bản của phép biện chứng với các nguyên lý, các quy luật và các cặp phạm trù cơ bản cùa nó; 3) theo V.I.Lênin, lần đầu tiên, từ sự phân tích nội dung của phép biện chứng, Hêghen đã đi đến quan điểm về sự thống nhất phép biện chứng – lý luận nhận thức và lôgíc học; 4) nhờ có phép biện chứng như phương pháp luận triết học mà Hêghen đã tìm hiểu và phân tích sâu sắc các lĩnh vực khác của đời sống xã hội và nhận thức, từ tôn giáo, nghệ thuật đến kinh tế, chính trị, và thể hiện mình như bộ óc bách khoa của thời đại; 5) phép biện chứng Hêghen phản ánh mặt tích cực, tiến bộ của giai cấp tư sản Đức ở đêm trước của những chuyển biến cách mạng. Tuy nhiên phép biện chứng trong triết học cổ điển Đức, mà tiêu biểu là phép biện chứng Hêghen, do chịu sự chi phối của điều kiện lịch sử nước Đức nửa sau thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX nên tỏ ra hạn chế, thể hiện ở : - phép biện chứng duy tâm, hay nói như Mác, phép biện chứng “bị đặt lộn ngược đầu xuống đất”; - phép biện chứng không triệt để và đầy mâu thuẫn, trong đó có mâu thuẫn giữa phương pháp và hệ thống, giữa tính cách mạng và tính bảo thủ, sự dung hòa giữa khát vọng chiến thắng của lý trí với cái phi lý đang thống trị trong thực tiễn là nhà nước quân chủ (phân tích thêm toàn bộ ý này). C. Mác vaø Ph. Ăngghen tieáp thu coù choïn loïc giaù trò cuûa pheùp bieän chöùng duy taâm, nhaát laø pheùp bieän chöùng Hegel, cuõng nhö nhöõng thaønh quaû cuûa chuû nghóa duy vaät theá kyû XVII –XVIII, ñaëc bieät laø tö töôûng duy vaät cuûa Feuerbach (nửa đầu thế kỷ XIX), ñoàng thôøi khaéc phuïc nhöõng maët phieán dieän cuûa caû pheùp bieän chöùng vaø chuû nghóa duy vaät thôøi tröôùc, saùng taïo ra pheùp bieän chöùng duy vaät nhö hình thöùc hieän ñaïi cuûa pheùp bieän chöùng. C. Mác và Ph. Ăngghen không chỉ tiếp thu “hạt nhân hợp lý” trong triết học của các bậc tiền bối, nhất là phép biện chứng Hêghen, mà còn cải tạo phép biện chứng đó, thống nhất với thế giới quan duy vật, đồng thời vận dụng vào quá trình thực tiễn xã hội, đưa vào nội dung của phép biện chứng những yếu tố mới, mang tính khoa học và cách mạng. Trong nội dung của phép biện chứng duy vật ngoài các nguyên lý, các quy luật và các cặp phạm trù cơ bản, còn hình thành nhiều yếu tố mới, ngày càng mở rộng cùng với sự phát triển của khoa học, của nhận thức và biến đổi của thực tiễn xã hội, những vấn đề mà hình thức trước đó của phép biện chứng chưa đặt ra. Trong mối liên hệ (liên minh) giữa triết học và các khoa học chuyên biệt, phép biện chứng có vai trò định hướng về phương pháp luận (và cả thế giới quan) đối với các nhà khoa học, đồng thời từ phương pháp luận ấy các nhà khoa học tiếp cận với cấp độ trừu tượng hóa triết học, vời phương pháp triết học (đọc thêm chuyên đề Phép biện chứng duy vật trong Giáo trình dành cho hv SĐH không chuyên ngành triết học). Vôùi gaàn moät thieân nieân kyû toàn taïi, tö töôûng triết học phöông Taây cổ đại, mà Hy Lạp và La Mã là đại diện duy nhất, ñaõ ñeå laïi nhöõng daáu aán ñaäm neùt treân con ñöôøng phaùt trieån cuûa lòch söû tö töôûng nhaân loaïi, taïo neân moät trong nhöõng thôøi ñaïi soâi ñoäng vaø bi kòch nhaát, theå hieän khaùt voïng cuûa con ngöôøi vöôn leân laøm chuû töï nhieân, caûi bieán xaõ hoäi vaø chính baûn thaân mình. Caâu hoûi “theá giôùi baét ñaàu töø ñaâu vaø quay veà ñaâu?”, “baûn tính cuûa theá giôùi laø gì?” cho thaáy noã löïc cuûa caùc trieát gia mong muoán vöôït qua aûnh höôûng cuûa theá giôùi quan thaàn thoaïi, ñem ñeán lôøi giaûi ñaùp hôïp lyù veà theá giôùi xung quanh vaø veà taùc ñoäng cuûa noù ñeán ñôøi soáng con ngöôøi. Chuû ñeà con ngöôøi vaø thieát cheá xaõ hoäi daønh cho con ngöôøi, cuøng vôùi caùc chuû ñeà lieân quan ñeàn hoaït ñoäng saùng taïo vaø ñònh höôùng giaù trò cuûa con ngöôøi, ñöôïc phaân tích trong caùc coâng trình thaåm myõ, ngheä thuaät, ñaïo ñöùc, phaùp quyeàn. Triết học phöông Taây coå ñaïi khoâng chæ phaûn aùnh hieän thöïc cuûa xaõ hoäi chieám höõu noâ leä, maø coøn xaây döïng haøng loaït heä chuaån tö duy cho caùc thôøi ñaïi sau, taïo neân truyeàn thoáng coå ñieån trong vaên hoaù tinh thaàn phöông Taây. Ñaëc ñieåm tröôùc tieân cuûa trieát hoïc Hy Laïp ôû nhöõng theá kyû ñaàu tieân, laø tính chaát phaùc, sô khai cuûa noù, thể hiện ở moái lieân heä cuûa noù vôùi thaàn thoaïi vaø toân giaùo nguyeân thuûy, ñan xen vôùi nhöõng maàm moáng cuûa tri thöùc khoa hoïc, phaûn aùnh trình ñoä nhaän thöùc chung cuûa xaõ hoäi. Vì ra ñôøi trong boái caûnh trình ñoä nhaän thöùc cuûa con ngöôøi coøn töông ñoái thaáp, tri thöùc veà moïi maët chöa phaùt trieån bao nhieâu, neân trieát hoïc ñoùng vai troø laø daïng nhaän thöùc lyù luaän haàu nhö duy nhaát, hy voïng lyù giaûi nhöõng vaán ñeà lyù luaän cuûa caùc khoa hoïc cuï theå maø vaøo thôøi kyø naøy coøn ñang naèm trong tình traïng taûn maïn, sô khai, mang naëng tính chaát tröïc quan, thöïc nghieäm. Tính ña daïng, muoân veû, söï phaân cöïc quyeát lieät giöõa caùc tröôøng phaùi laøm neân ñaëc ñieåm thöù ba cuûa triết học phöông Taây coå ñaïi trong suoát 10 theá kyû; vieäc hình thaønh “ñöôøng loái Ñeâmoâcrít” vaø “ñöôøng loái Platoân” cuûa trieát hoïc chi phoái caùch ñaùnh giaù caùc hình thức tö töôûng khaùc. Chaúng haïn cuoäc tranh luaän giöõa “ñöôøng loái Ñeâmoâcrít” vaø “ñöôøng loái Platoân” từ khía cạnh bản thể luận, tức tranh luận về bản nguyên thế giới, về cơ sở của tồn tại (vật chất hay ý thức, thiên nhiên hay tinh thần, thế giới các sự vật hay thế giới “ý niệm” ?), nhận thức luận (vấn đề khả năng nhận thức thế giới, vấn đề nguồn gốc, bản chất của quá trình nhận thức, vai trò của nhận thức lý tính) lan sang caû quan đđiểm về con người (vấn đề thống nhất thể xác - linh hồn) và tö töôûng đạo đức, chính trò- xã hội, theå hieän sự quan tâm đến con người và thaùi ñoä cuûa hoï ñoái vôùi neàn daân chuû chuû noâ. Tính chaát muôn vẻ, đa dạng của triết học phương Tây cổ đại chòu söï chi phoái của ñieàu kieän ñòa lyù ñaëc bieät tại caùc thò quoác, söï thay theá nhau caùc trung taâm kinh teá, vaên hoùa, quaù trình giao löu vôùi vaên hoùa phöông Ñoâng, phong caùch phoùng khoaùng, yeâu chuoäng töï do keát hôïp vôùi söï khoân ngoan vaø tinh teá cuûa ngöôøi Hy Laïp, La Maõ…Sự đối lập giữa “đường lối Đêmôcrít” và “đường lối Platôn” thể hiện ở khía cạnh thế giới quan- bản thể luận, nhận thức luận, quan điểm con người, chính trị - xã hội. Trong böùc tranh muoân veû cuûa triết học phöông Taây coå ñaïi ñaõ chöùa ñöïng haàu nhö taát caû nhöõng hình thaùi vaø phöông thöùc tö duy caên baûn nhaát, ñöôïc tieáp tuïc hoaøn thieän, caûi bieán vaø phaùt trieån sau naøy. Chaúng haïn cuoäc tranh luaän giöõa chuû nghóa hieän thöïc (Arixtoát) vaø chuû nghóa lyù töôûng (Platoân), quan ñieåm “kheá öôùc” vaø “phaùp quyeàn töï nhieân”, caùc hình thöùc nhaø nöôùc v.v..trong tö töôûng chính trò, hay vaán ñeà caùi thieän, löông taâm, töï do yù chí, traùch nhieäm, caùi ñeïp, caùi bi, caùi haøi, caùi cao thöôïng… trong ñaïo ñöùc vaø thaåm myõ ñaõ laø chuaån möïc cho nhöõng tìm toøi, khaùm phaù vaø vaän duïng vaøo ñôøi soáng xaõ hoäi ôû caùc thôøi ñaïi keá tieáp. Đánh giá tư tưởng biện chứng vê thế giới trong triết học Hy Lạp cổ đại, Ph. Ăngghen nhấn mạnh : “Cái thế giới quan ban đầu ngây thơ, nhưng xét về thực chất thì đúng đó là thế giới quan của các nhà triết học Hy Lạp cổ đại, và lần đầu tiên đã được Hêraclít trình bày một cách rõ ràng: mọi vật đều tồn tại và đồng thời lại không tồn tại, vì mõi vật đang trôi đi, mọi vật đềukhông ngừng thay đổi, mọi vật đều không ngừng phát sinh và tiêu vong” (C. Caùc giaùo phuï laø nhöõng ngöôøi tieân phong trong coâng cuoäc baûo veä, truyeàn baù vaø phoå bieán tín ñieàu Kytoâ giaùo trong nhöõng ñieàu kieän khoù khaên vaø ñaày thaùch thöùc, veà sau ñöôïc nhaø thôø chuaån nhaän, xem nhö caùc baäc cha chuù cuûa nhaø thôø, coøn tö töôûng cuûa hoï thì ñöôïc xem nhö nhöõng chaân lyù caàn ñöôïc löu giöõ, hoïc taäp. Caùc giaùo phuï ñem ñeán söï thay ñoåi trong caùch ñaët vaán ñeà veà theá giôùi, coøn caùc nhaø trieát hoïc kinh vieän ôû thôøi kyø chính thoáng hoùa, hoïc ñöôøng hoùa tö töôûng Kytoâ giaùo thì bieán nhöõng yù töôûng giaûn ñôn thaønh nhöõng yù töôûng chaéc chaén, coù heä thoáng, ñaït tôùi tính uyeân baùc thaâm saâu. Baét ñaàu töø theá kyû IX, khi theá giôùi trung coå ñi daàn vaøo oån ñònh, xu höôùng “chuaån hoùa” tri thöùc mang yù nghóa quan troïng ñoái vôùi vieäc cuûng coá traät töï chính trò – xaõ hoäi, cuõng ñoàng thôøi cuûng coá ñòa vò cuûa nhaø thôø vôùi tính caùch laø neàn chuyeân chính tinh thaàn (xem C. Chuaån hoùa, đạo đức hóa toaøn boä ñôøi soáng chính trị - xaõ hoäi vaø hoaït ñoäng nhaän thöùc laø neùt ñaëc tröng cuûa trung coå Kytô giaùo.Tính chaát hai maët cuûa chuaån hoùa tö duy theå hieän ôû choã, moät maët, noù quy moïi caùi taûn maùt veà söï thoáng nhaát, taïo neân moâi tröôøng tö töôûng nhaát quaùn trong ñieàu kieän xaõ hoäi ñang chòu nhieàu thaùch thöùc; maët khaùc, söï chuaån hoùa maùy moùc, chæ bieát ñeán “nhöõng chaân lyù saün coù”, ñaõ thu heïp khaû naêng saùng taïo cuûa con ngöôøi theo tieâu chí “chæ ñöôïc pheùp trình baøy nhöõn gì trong giôùi haïn”, maø ôû ñaây laø giôùi haïn cuûa caùc chaân lyù baát bieán, vónh haèng. Vaøo thôøi cöïc thònh cuûa trieát hoïc kinh vieän ñaõ noåi leân Thomas Aquinas (1225 – 1274) nhaø thaàn hoïc vaø nhaø trieát hoïc, moät trong nhöõng ñaïi dieän lôùn cuûa tö töôûng khoa hoïc trung coå, ngöôøi saùng laäp ra chuû nghóa Thomas (Thomism). Trong taùc phaåm trieát hoïc chính trò “Veà söï ñieàu haønh cuûa caùc laõnh chuùa” (De regimine principium)Thomas trình söï phaân taàng caùc quyeàn töø goùc ñoä ñaïo ñöùc hoùa vaø thaàn hoïc hoùa, keát hôïp vôùi nhöõng yeáu toá cuûa phaùi Khaéc kyû. Trong khi thöøa nhaän vai troø ñöùng ñaàu cuûa quyeàn löïc theá tuïc trong nhaø nöôùc, Thomas cho raèng söï caàn thieát cuûa quyeàn löïc chæ mang tính phaùi sainh, tính coâng cuï, nhaø thôø môùi ñaûm nhaän vieäc ñieàu khieån tröïc tieáp theá giôùi cuûa con ngöôøi nhaân danh Ñaáng saùng theá duy nhaát, caùi theá giôùi khoâng chæ ôû beân naøy moät caùch ngaén nguûi, maø toàn taïi ôû beân kia, vónh vieãn. Haøng loïat vaán ñeà do nhaø “baùc hoïc thieân thaàn” naøy neâu ra, nhö vaán ñeà vò trí vaø vai troø cuûa nhaø thôø, chuû quyeàn nhaø nöôùc, quan heä quyeàn löïc, quyeàn coâng daân vaø söùc maïnh cuûa luaät phaùp, tieáp tuïc ñöôïc hieän ñaïi hoùa trong ñieàu kieän môùi taïi moät soá nöôùc phöông Taây. Veà kinh teá, thôøi Phuïc höng chöùng kieán quaù trình phaùt sinh vaø phaùt trieån cuaû phöông thöùc saûn xuaát tö baûn chuû nghóa ngay trong loøng cheá ñoä phong kieán, vôí söï xuaát hieän caùc trung taâm kinh teá lôùn, nôi maø söï khôûi saéc cuûa hoaït ñoäng saûn xuaát ñöôïc baét ñaàu baèng söï thay theá taát yeáu phuôøng hoâò giaø nua vaø chaät heïp baèng coâng xöôûng thuû coâng, caùi maø theo C. Töø goùc ñoä theá giôùi quan vaø nhaän thöùc luaän, noù taïo ñoäng löïc cho caùc nhaø khoa hoïc thöïc hieän quaù trình saùng taïo, khaùm phaù, vöôït qua nhöõng caám ñoaùn, ñem ñeán hieäu quaû xaõ hoäi cho hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi, vaø ñieàu ñoù cuõng coù nghóa noù môû ra cuoäc tuyeân chieán cuûa tö töôûng tích cöïc, “theá tuïc” choáng trieát hoïc kinh vieän vaø thaàn quyeàn. ` Ñaëc ñieåm noåi baät cuûa vaên hoùa Phuïc höng noùi chung, trieát hoïc noùi rieâng, phaân bieät noù vôùi thôøi trung coå, laø tính chaát theá tuïc hoùa, phi toân giaùo , theå hieän ôû quaù trình ñaáu tranh choáng chuû nghóa kinh vieän vaø thaàn quyeàn, chuyeån söï quan taâm töø Thöôïng ñeá sang theá giôùi, töø nhöõng vaán ñeà xa rôøi thöïc tieãn sang nhöõng vaán ñeà cuûa chính con ngöôøi, giaûi phoùng töøng böôùc trieát hoïc ra khoûi aûnh höôûng cuûa toân giaùo, thaàn hoïc. Tính chaát phi toân giaùo coøn theå hieän ôû choã, chuû ñeà toân giaùo ñöôïc lyù giaûi khoâng töø goùc ñoä cuûa Kitoâ giaùo ñaõ kinh vieän hoùa, maø töø Kitoâ giaùo nguyeân thuûy, duøng tö töôûng Saùng theá ñeå laøm noåi baät vò trí cuûa con ngöôøi trong quan heä vôùi theá giôùi thuï taïo coøn laïi, bieán noäi dung Kinh thaùnh thaønh caùc baèng chöùng veà khaû naêng cuûa con ngöôøi. Trong baûn chaát saâu xa cuûa söï vaät, coù theå nhaän thaáy raèng söï lyù giaûi môùi Kinh thaùnh môû ñöôøng cho nhöõng chuyeån bieán tích cöïc cuûa ñôøi soáng xaõ hoäi, laøm cho hình aûnh Thieân chuùa vaø con ngöôøi gaén keát vôùi nhau trong noå löïc taùi thieát laïi vuõ truï vì muïc ñích cuûa con ngöôøi, cuõng laø vì muïc ñích cuûa chính Ñaáng toái cao. Trieát hoïc kinh vieän, thöù trieát hoïc chính thoáng, “chuaån möïc”, ñöôïc giaûng daïy phoå bieán trong caùc tröôøng hoïc thôøi trung coå theo caùc khuoân maåu tö duy saün coù nhaân danh söï oån ñònh tinh thaàn cuûa xaõ hoäi phong kieán, ñaõ taïo neân tình traïng ñoäc quyeàn tö töôûng trong nhieàu theá kyû. Cuoäc tranh luaän giöõa chuû nghóa duy danh vaø chuû nghóa duy thöïc trong phaïm vi trieát hoïc kinh vieän, söï hình thaønh caùc phong traøo choáng ñoái nhaø thôø, quaù trình phuïc hoài söï quan taâm ñeán caùc di saûn coå ñaïi, trong ñoù coù khoa hoïc, ngheä thuaät, caùc tö töôûng trieát hoïc “dò giaùo” nhö trieát hoïc töï nhieân Ñeâmoâcrít, chuû nghóa khoaùi laïc Eâpiquya … ñaõ goùp phaàn thu heïp daàn caùc vuøng caám ñoái vôùi hoaït ñoäng saùng taïo cuûa con ngöôøi Thứ ba, đieåm son veà maët tö töôûng trieát hoïc trong Thaàn khuùc laø thaùi ñoä cuûa Ñanteâ ñoái vôùi caùc giaù trò vaên hoùa coå ñaïi Hy Laïp – La Maõ. Ñanteâ trôû thaønh bước chuyển ñaëc tröng giöõa trung coå vaø Phuïc höng, bôûi leõ vöôït qua hình thöùc tö duy trung coå, oâng ñaõ gôïi môû loái suy nghó môùi, “leäch chuaån”, loái suy nghó laï luøng vaø ñaày thaùch thöùc ñoái vôùi ngöôøi ñöông thôøi, nhöng laïi theå hieän tinh thaàn cuûa töông lai ñang ñeán. Höôùng veà di saûn coå ñaïi, xem caùc giaù trò truyeàn thoáng aáy laø “chuaån möïc”, hay “coå ñieån”, laø ñieån hình cuûa tinh thaàn khaùm phaù, ñeå töø ñoù tieáp tuïc môû ra nhöõng voøng khaâu môùi cuûa phaùt trieån, ñoù laø ñieåm chung cuûa tö töôûng trieát hoïc Phuïc höng. Valla tieáp tuïc trieån khai theo nhöõng höôùng khaùc nhau, thoâng qua vieäc dòch, chuù giaûi, phaân tích vaø ñaùnh giaù caùc baûn vaên cuûa trieát hoïc coå ñaïi, töø ñoù gôïi neân nhöõng suy tö môùi veà vò trí vaø soá phaän cuûa con ngöôøi trong theá giôùi. OÂng ñaõ ñaët neàn moùng cho quaù trình tieáp caän vaø hoïc taäp di saûn trieát hoïc Hy Laïp ñoái vôùi coâng chuùng, hieåu bieát saâu saéc giaù trò cuûa coâng vieäc naøy trong söï nghieäp phuïc hoài vaø phaùt huy lyù töôûng nhaân vaên. Hoaït ñoäng cuûa caùc nhaø nhaân vaên, trong ñoù coù Bruni, xem muïc ñích cuûa mình laø laøm quen ngöôøi ñoïc vôùi tö töôûng coå ñaïi, coù yù nghóa theá giôùi quan saâu saéc. Trong xu theá phuïc hoài caùc giaù trò tö töôûng coå ñaïi, chuû nghóa Plaâoân cuõng ñöôïc quan taâm theo caùch nhìn môùi, ñöa ñeán söï ra ñôøi thuyeát hoãn thaønh phieám thaàn taïi Phloârenxô vôùi chuû tröông Platoân hoùa Kitoâ giaùo, nhaân baûn hoùa caùc nguyeân lyù trieát hoïc cuûa Platoân vaø phaùi Platoân. Ñieàu naøy phuø hôïp vôùi moät trong nhöõng ñaëc tröng cuûa tö töôûng trieát hoïc Phuïc höng laø söï dung hôïp nhöõng quan ñieåm tích cöïc cuûa thôøi coå ñaïi vôùi Kitoâ giaùo. Cuõng nhö nhieàu nhaø tö töôûng khaùc, coâng vieäc tröôùc tieân cuûa Phitrinoâ laø dòch vaø chuû giaûi caùc baûn vaên trieát hoïc, ñaëc bieät caùc ñoái thoaïi cuûa Platoân vaø caùc taùc phaåm cuûa nhöõng ngöôøi theo chuû nghóa Platoân môùi, keá thöøa coù choïn loïc vaø caûi bieán theo tinh thaàn khoa hoïc vaø nhaân vaên. Ñieåm môùi trong tö töôûng trieát hoïc cuûa Phitrinoâ theå hieän ôû caùch tieáp caän veà quan heä giöõa toân giaùo vaø trieát hoïc, thaàn hoïc vaø khoa hoïc, nieàm tin vaø lyù trí. Phitrinoâ xem toân giaùo vaø trieát hoïc laø hai chò em song sinh , bình ñaúng trong quan heä vôùi nhau – moät ñaèng laø “toân giaùo thoâng thaùi” (docta religio), caùi voøm cuûa tính uyeân baùc toaøn theá giôùi, höôùng con ngöôøi ñeán nôi ngöï trò cuûa tình yeâu vaø haïnh phuùc ñôøi ñôøi; ñaèng khaùc laø “trieát hoïc höõu ích” (pia philosophia), ñem ñeán cho con ngöôøi baøi hoïc veà tö duy vaø haønh ñoäng phuø hôïp vôùi lyù trí. Theo oâng, Thöôïng ñeá vôùi tính caùch laø caùi duy nhaát ban ñaàu phi vaät theå tuyeät ñoái naèm ôû beân ngoaøi theá giôùi - ñaúng caáp cuûa söï suy giaûm tinh thaàn vaø gia taêng theå xaùc. Khoâng phaûi Thöôïng ñeá – Ñaáng saùng taïo, maø linh hoàn vuõ truï, ñöôïc hieåu nhö thang baäc phi vaät theå cuoái cuøng, gaàn vôùi theá giôùi traàn tuïc, laø caùi ñöôïc quan taâm tröôùc tieân trong phieám thaàn luaän cuûa Phitrinoâ. Phieám thaàn luaän mang maøu saéc hoãn thaønh cuûa Phitrinoâ, do ñoù, ñaõ laøm suy giaûm phaàn naøo uy quyeàn cuûa thuyeát saùng taïo (creationism), hoïc thuyeát chính thoáng cuûa Kinh thaùnh Kitoâ giaùo vaø neàn taûng baûn theå luaän cuûa trieát hoïc trung coå.ï Trong caùi nhìn cuûa Phitrinoâ con ngöôøi ñaùng quyù hôn caû caùc thieân thaàn, bôûi leõ con ngöôøi ñeå ñaït ñöôïc cuoäc soáng haïnh phuùc phaûi laøm vieäc vaát vaõ suoát cuoäc ñôøi, trong khi caùc thieân thaàn chæ bieát rong chôi! 36 – 37), thì theo Phitrinoâ vaø caùc nhaø tö töôûng nhaân vaên khaùc, lao ñoäng trôû thaønh moät trong nhöõng ñaëc tröng cô baûn cuûa toàn taïi ngöôøi. Thöù nhaát, baèng hoïat ñoäng dòch thuaät, phong traøo nhaân vaên keâu goïi con ngöôøi trôû veà vôùi caùc giaù trò vaên hoùa coå ñaïi, trong ñoù coù caû caùc giaù trò cuûa Ky toâ giaùo sô kyø, töøng bò nhaø thôø xuyeân taïc, laïm duïng; khoâi phuïc tö töôûng khoan dung toân giaùo, trong ñoù coù tö töôûng hoaø giaûi, ñoái thoaïi giöõa caùc toân giaùo, quyeàn töï do löïa choïn caùc hình thöùc truyeàn baù ñöùc tin vaø haønh leã. Caùc nhaø nhaân vaên Phuïc höng, töø Peâtraéccô trôû ñi, quan taâm ñeán trieát hoïc Platoân vaø Arixtoát khoâng chæ ôû trieát hoïc tö bieän vaø loâgíc hoïc, maø coøn môû roäng sang caùc vaán ñeà ñaïo ñöùc, thaåm myõ, vaên hoùa, chính trò, xaõ hoäi, ñoàng thôøi caûi bieán nhöõng vaán ñeà aáy cho phuø hôïp vôùi nhöõng ñoøi hoûi cuûa thôøi ñaïi môùi (xem Constance Blackwell, Sachiko Kusukawa, Philosophy in the Sixteenth and Seventeenth Centuries – Conversations with Aristotle, Ashgate, 1999, p. Thöù hai, ñeà cao tính chaát theá tuïc, phi toân giaùo cuûa ñôøi soáng, chuyeån söï quan taâm töø Thöôïng ñeá sang con ngöôøi, taïo neân söï nhaän thöùc môùi veâ caùc giaù trò ñaïo ñöùc, trong ñoù coù söï ñaùnh giaù laïi vai troø cuûa lao ñoäng, vaán ñeà tình yeâu, haïnh phuùc, khoaùi laïc, choáng chuû nghóa khoå haïnh ; Thöù tö, giöông cao ngoïn côø choáng thaàn quyeàn, phuïc hoài töøng böôùc vò ttrí cuûa trieát hoïc vaø khoa hoïc trong quan heä vôùi ñöùc tin toân giaùo, giaûi phoùng daàn trieát hoïc ra khoûi vai troø keû phuïng söï toân giaùo vaø thaàn hoïc. Hôn nöõa “chöông trình giaùo duïc nhaân vaên” ñaõ môû roäng sang nhieàu lónh vöïc khaùc, trong ñoù coù khoa hoïc, chính trò, thaùch thöùc neàn chuyeân chính tinh thaàn cuûa nhaø thôø, ñaåy nhanh quaù trình khuûng hoaûng cuûa yù thöùc heä phong kieán vaø söï ra ñôøi cuûa yù thöùc heä tö saûn tieán boä. 4. Phân tích các đặc trưng của triết học Tây Âu thế kỷ XVII – XVIII (gợi ý : ngọn cờ lý luận của giai cấp tư sản; liên minh giữa triết học và khoa học tự nhiên, vị thế áp đảo của chủ nghĩa duy vật trong thời đại các cuộc cách mạng tư sản; hai khuynh hướng chủ đạo trong lý luận nhận thức – kinh nghiệm và duy lý; liên hệ giữa triết học và tôn giáo trong điều kiện lịch sử mới, cuộc đấu tranh vì tự do tín ngưỡng, chống thần quyền; tinh thần khai sáng – nhân văn, vấn đề “con người lý tính” và “nhà nước hợp lý tính” được Ph. Ăngghen hiểu như thế nào trong “Chống Đuyrinh” và “Biện chứng của tự nhiên” – ý sau cùng thuộc kiến thức mở rộng). Ñöôïc chuaån bò töø phong traøo vaên hoùa nhaân vaên Phuïc höng (cuoái theá kyû XIV – ñaàu theá kyû XVII), trieát hoïc theá kyû XVII-XVIII ñaõ trôû thaønh ngoïn côø lyù luaän cuûa giai caáp tö saûn vaø caùc löïc löôïng xaõ hoäi tieán boä khaùc trong cuoäc ñaáu tranh choáng yù thöùc heä phong kieán loãi thôøi. Cuoäc ñaáu tranh naøy dieãn ra ôû nhieàu bình dieän : duy vaät choáng duy taâm thaàn bí, khoa hoïc choáng chuû nghóa giaùo ñieàu vaø uy quyeàn tö töôûng, caûi caùch chính trò choáng baûo thuû chính trò…Tính chaát tieán boä cuûa trieát hoïc thôøi kyø naøy ñöôïc minh chöùng baèng tinh thaàn hoaøi nghi vaø pheâ phaùn khoa hoïc, baèng öu theá cuûa chuû nghóa duy vaät tröôùc chuû nghóa duy taâm. Neáu trieát hoïc theá kyû XVII chuù troïng ñeán pheâ phaùn tri thöùc, tröôùc heát laø tri thöùc kinh vieän trung coå, thì trieát hoïc theá kyû XVIII, ñieån hình laø trieát hoïc Khai saùng Phaùp, keát hôïp pheâ phaùn tri thöùc vôùi pheâ phaùn xaõ hoäi, töø ñoù hình thaønh hai xu höôùng vaän ñoäng song song vôùi nhau – caûi toå hoaït ñoäng tinh thaàn vaø caûi toå moâi tröôøng xaõ hoäi. So vôùi thôøi Phuïc höng, giai caáp tö saûn theá kyû XVII – XVII ñoùng vai troø löïc löôïng chính trò ñoäc laäp caùch maïng, taäp hôïp xung quanh mình caùc nhaân toá tích cöïc, tieán boä, taán coâng tröïc dieän vaøo cheá ñoä phong kieán vaø neàn taûng tinh thaàn cuûa noù, xaùc laäp nhöõng chuaån möïc, giaù trò môùi, ñon giaûn hoùa caùc quan heä xaõ hoäi, phuø hôïp vôùi söï vaän ñoäng lòch söû. Thôøi Phuïc höng theå hieän quaù trình chuyeån tieáp töø cheá ñoä phong kieán sang chuû nghóa tö baûn, coøn thôøi ñaïi môùi ñaõ laø thôøi ñaïi cuûa caùc cuoäc caùch maïng tö saûn vaø söï hình thaønh xaõ hoäi tö saûn, vôùi nhöõng ñaëc tröng maø xaõ hoäi tröôùc ñoù chöa theå coù ñöôïc. Theá kyû XVII – XVIII tieáp thu tinh thaàn môû ñoù, vaø laøm cho noù trôû neân hieän thöïc thoâng qua cuoäc caùch maïng cô caáu, nghóa laø cuoäc caùch maïng laøm ñaûo loän moïi quan heä vaø cô caáu xaõ hoäi, thay ñoåi hình thöùc vaø cô cheá quyeàn löïc chính trò, phaù vôõ caùc ñaëc quyeàn ñaúng caáp, thay ñoåi quan heä giöõa nhaø nöôùc vaø nhaø thôø v.v.. Caùch maïng trong lyù trí ñi tröôùc caùch maïng trong lónh vöïc thöïc tieãn, caùc hoïc thuyeát trieát hoïc thöïc hieän quaù trình pheâ phaùn caùi cuõ, caùi loãi thôøi, xaùc laäp caùi môùi, caùi tieán boä, xem caùi ñang toàn taïi, töùc cheá ñoä phong kieán vaø heä tö töôûng cuûa noù laø caùi phi lyù, cuõng ñoàng thôøi laø phi nhaân tính, ñoøi hoûi thay theá noù baèng caùi hôïp lyù – hôpï nhaân tính, theo quan ñieåm phoå bieán veà söï thoáng nhaát lyù trí – nhaân tính. Noùi khaùc ñi, trong ñieàu kieän khoa hoïc phaùt trieån nhö vuõ baõo, caùc nhaø trieát hoïc, ñeå coù theå ñöùng vöõng trong cuoäc luaän chieán tö töôûng, khoâng coù nhu caàu naøo khaùc hôn laø phaûi am hieåu nhöõng thaønh quaû cuûa khoa hoïc. Nhôø bieát naùm saùt vaøo nhöõng thaønh töïu cuûa khoa hoïc töï nhieân vaø trình ñoä nhaän thöùc chung cuûa xaõ hoäi, caùc nhaø trieát hoïc ñaõ xaùc laäp böùc tranh vaät lyù môùi veà theá giôùi, naém baét nhöõng tính quy luaät khaùch quan cuûa noù, ñaøo saâu moät soá vaán ñeà baûn theå luaän maø tröôùc ñaây chöa töøng bieát ñeán. Tieáp theo, quaù trình toùan hoïc hoùa tö duy beân caïnh maët tích cöïc cuûa noù ñaõ goùp phaàn vaøo vieäc hình thaønh caùch tieáp caän sieâu hình ñoái vôùi moät soá lónh vöïc töï nhieân, xaõ hoäi, chuû tröông ñöa khoa hoïc chính xaùc vaøo moâi tröôøng nhaân vaên. Raát nhieàu nhaø trieát hoïc khoâng chæ leä thuoäc vaøo caùc nguyeân lyù cô hoïc trong nghieân cöùu, maø coøn töø ñoù hình thaønh phöông phaùp tö duy theo kieåu taùch rôøi vaø ñem ñoái laäp moät caùch tuyeät ñoái “ñuùng – sai”, “traéng – ñen”, “khoa hoïc – khoâng khoa hoïc”… Phöông phaùp tö duy cuûa Sieâu hình hoïc theá kyû XVII – XVIII coù nhöõng maët tích cöïc nhaát ñònh, nhaát laø trong ñieàu kieän caùc nhaø khoa hoïc caàn ñeán “nhöõng chöùng cöù cuûa lyù trí” ñeå choáng caùc hình thöùc nguî taïo khoa hoïc vaø trieát hoïc kinh vieän. Vaán ñeà laø ôû choã, trong khi tìm hieåu nhöõng maët, nhöõng thuoäc tính cuûa söï vaät, nhöõng kónh vöïc cuûa ñôøi soáng, caùc nhaø trieát hoïc vaø khoa hoïc chöa vaïch ra moät caùch thoûa ñaùng moái lieân heä vaø taùc ñoäng laãn nhau giöõa chuùng, hoaëc tuyeät ñoái hoùa maoät maët naøo ñoù, ñoàng thôøi lyù giaûi thieáu thuyeát phuïc nguyeân nhaân, ñoäng löïc cuûa vaän ñoäng vaø phaùt trieån. Hình thöùc thöù hai cuûa chuû nghóa duy vaät, töùc chuû nghóa duy vaät theá kyû XVII-XVIII cuõng chòu söï quy ñònh cuûa tính chaát maùy moùc, sieâu hình aáy, vaø ñöôïc goïi laø chuû nghóa duy vaät maùy moùc – sieâu hình, hay ñôn giaûn laø chuû nghóa duy vaät sieâu hình. Moät laø, cuøng vôùi vieäc caùc khoa hoïc cuï theå veà töï nhieân vaø xaõ hoäi taùch daàn khoûi trieát hoïc, ñaõ dieãn ra söï thay ñoåi taát yeáu cuûa ñoái töôïng trieát hoïc : caùc nhaø trieát hoïc ngaøy caøng taäp trung söï chuù yù vaøo vieäc quyeát cuøng luùc hai maët cuûa moät vaán ñeà lôùn, maø thieáu moät trong soá chuùng, trieát hoïc seõ maát ñi vai troø xaõ hoäi cuûa mình – maët baûn theå luaän vaø maët nhaän thöùc luaän – loâ gíc hoïc. Hai laø, söï thay ñoåi caên baûn trong quaù trình phaùt trieån cuûa khoa hoïc töï nhieân, söï xuaát hieän ngaøy caøng nhieàu caùc phöông phaùp chuyeân bieät ñoái vôùi caùc lónh vöïc khoa hoïc töï nhieân vaø lòch söû ñaët ra tröôùc trieát hoïc nhieäm vuï khaùi quaùt caùc thaønh quaû cuûa chuùng vaø xaây döïng phöông phaùp trieát hoïc chung cuûa nhaän thöùc, cuõng nhö laøm saùng toû moái quan heä giöõa trieát hoïc vôùi caùc khoa hoïc chuyeân bieät. Ba laø, nhöõng thaønh töïu trong nghieân cöùu khoa hoïc vaø nhöõng thay ñoåi trong phöông phaùp luaän nghieân cöùu cuõng ñaët ra nhieäm vuï tìm hieåu baûn chaát cuûa quaù trình nhaän thöùc vaø nguoàn goác tri thöùc. Töø theá kyû XVII trôû ñi vaán ñeà phöông phaùp trôû thaønh moät ntrong nhöõng chuû ñeà chính cuûa caùc cuoäc tranh luaän trieát hoïc, goùp phaàn xaùc ñònh giaù trò cuûa moãi hoïc thuyeát trong ñôøi soáng xaõ hoäi. Haïn cheá cuûa caû hai khuynh höôùng treân theå hieän ôû tính phieán dieän, khoâng thaáy ñöôïc bieän chöùng cuûa quaù trình nhaän thöùc töø tröïc quan sinh ñoäng ñeán tö duy tröøu töôïng, khoâng bieát keát hôïp vaû hai phöông phaùp – quy naïp vaø dieãn dòch – trong quaùtrình nhaän thöùc vaø nghieân cöùu khoa hoïc Trieát hoïc vaø khoa hoïc theá kyû XVII-XVIII chöa chaám döùt haên nhöõng lieân heä vôùi toân giaùo vaø thaàn hoïc, theå hieän ôû caùc phöông aùn dung hoøa giöõa caùc quan ñieåm, caùc caùch tieáp caän döôøng nhö ñoái laäp nhau, ñoù laø quan nieäm hai chaân lyù (chaân lyù khoa hoïc vaø chaân lyù thaàn hoïc, ñöùc tin ñeàu coù choã ñöùng rong taâm hoàn con ngöôøi), phieám thaàn, thaàn luaän töï nhieân. Tuy nhieân so vôùi thôøi ñaïi tröôùc, nhöõng lieân heä naøy khoâng toû ra naëng neà, thaäm chí mang yù nghóa tích cöïc nhaát ñònh: 1) phuø hôïp vôùi ñieàu kieän lòch söû, xaõ hoäi hieän coù; 2) caùc nhaø trieát hoïc ñoäi khi söû duïng phieám thaàn vaø thaàn luaän töï nhieân trong cuoäc ñaáu tranh vì töï do tín ngöôõng vaø toân vinh nhöõng giaù trò cuûa con ngöôøi.Ñieàu naøy giaûi thích vì sao trong chuû nghóa duy vaät hieän dieän ñaày ñuû caùc phöông aùn vöøa neâu, töø Beâcôn, Ñeàcaùctô ñeán Xpinoâda, Loáccô, phaàn lôùn caùc nhaø khai saùng Phaùp theá kyû XVIII. - Nêu khái quát điều kiện lịch sử và tiền đề của sự ra đời tư tưởng duy vật trong triết học thế kỷ XVII – XVIII : nhấn mạnh những biến đổi tích cực trong kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá, khoa học, chỉ ra cội nguồn sâu xa (duy vật Hy lạp - La Mã cổ đại), tác động của phong trào nhân văn và tư tưởng khoa học Phục hưng đến sự hình thành chủ nghĩa duy vật máy móc siêu hình. + Thế giới quan: Vấn đề này thể hiện trước hết trong khía cạnh bản thể luận, tức tìm hiểu vấn đề tồn tại của thế giới: giải quyết một cách duy vật vấn đề cơ bản của triết học, khẳng định tính tích cực nội tại của thế giới vật chất (Bacon), vật chất là cơ sở của tồn tại (Descartes trong Vật lý học của minh), xác định thực thể như causa sui, tức “nguyên nhân tự nó” (Spinoza), loại bỏ Thượng đế ra khỏi đối tượng triết học, quy mọi thứ về “vật thể” (Hobbes), khẳng định giới tự nhiên tồn tại vĩnh viễn theo các quy luật “thuần tuý vật lý”, không do ai sáng tạo (duy vậ Pháp thế kỷ XVIII). Nhờ tác động của khoa học tự nhiên các nhà duy vật xác lập bức tranh vật lý mới về thế giới, tìm hiểu các quy luật vận động của nó, tiến một bước trong việc giải thích các phạm trù “vật chất”,”vận động”, “không gian”,, “thời gian”, đi đến xem vđ, kg, tg là thuộc tính cố hữu và phương thức tồn tại của vật chất. Tính chất này tất yếu dẫn đếntính chất thứ hai – siêu hình, nghĩa là xem xét sự vật trong trạng thái cô lập, tách rời nhau, ngưng đọng, không vạch ra được mối liên hệ, tác động, chế ước lẫn nhau, chuyển hoá; trong quan niệm về phát triển nhiều nhà duy vật chỉ đề cập đến tăng trưởng về lượng, chưa làm rõ hoặc chưa thấy được quna điểm biến đổi về chất, giải thích thiếu cơ sở khoa học vấn đề nguồn gốc, động lực của phát triển. Mệnh đề ấy chặt chẽ và xác đáng từ góc độ nhận thức, thể hiện quan điểm của Hegel về sự đồng nhất tư duy và tồn tại, song ở bình diện chính trị - xã hội nó cho thấy tính mâu thuẫn : khát vọng chiến thắng của “cái hợp lý” và sự dung hoà với thực tại phi lý (xét như mặt đối lập của cái hợp lý trong tư duy), nhưng đầy uy quyền là nhà nước quân chủ. 3.Trieát hoïc coå ñieån Ñöùc ñoùng goùp to lôùn trong vieäc phaùt trieån pheùp bieän chöùng (ôû Kant, Fichte, Hegel, một phần ở Schelling thời trẻ), hình thành phong cách tư duy mới trong văn hóa châu Âu (và kể cả văn hóa nhân loại), khắc phục sự phân tuyến máy móc theo kiểu “đúng – sai”, “trắng – đen”, “khoa học – phản khoa học” như đã từng hiện diện ở siêu hình học thế kỷ XVII – XVIII. Lược khảo biện chứng của quá trình nhận thức ở triết học Kant, biện chứng cái Tôi và cái không-Tôi ở Fichte, khái quát đóng góp của Hegel vào sự phát triển của phép biện chứng: đưa ra cách hiểu mới (hiện đại) về phép biện chứng; hình thành những nguyên lý cơ bản của phép biện chứng, đào sâu vấn đề biện chứng của quá trình nhận thức, đi đến tư tưởng về thống nhất phép biện chứng với lý luận nhận thức và lôgíc học, vận dụng phép biện chứng để lý giải các vấn đề của tri thức khoa học… Phép biện chứng duy tâm Đức, nhất là phép biện chứng Hegel, thể hiện mặt tích cực, tiến bộ, cách mạng của “những người thị dân Đức” (Ph. Ăngghen). 4. Trieát hoïc coå ñieån Ñöùc hình thaønh vaø phaùt trieån trong söï gaén boù höõu cô vôùi toaøn boä neàn vaên hoùa cuûa nöôùc Ñöùc vaø nhaân loaïi, vôùi trình ñoä khoa hoïc töï nhieân theá kyû XVIII – XIX. Chính thöïc tieãn sinh ñoäng vaø söï khôûi saéc tinh thaàn ñaõ quy ñònh tính ña daïng vaø ñaëc saéc, cuõng nhö nhöõng maâu thuaãn cuûa caùc heä thoáng trieát hoïc.Những triết gia Đức thực sự là những bộ óc lớn, mang tính bách khoa, nhất là Kant và Hegel. 5. Sự ra đời của triết học Mác – bước ngoặt cách mạng trong lịch sử triết học (gợi ý: không nên nhầm lẫn những yếu tố của tính bước` ngoặt cách mạng trong triết học do Mác và Ăngghen thực hiện với “các đặc điểm của triết học Mác”; trình bày khái quát – khoảng 1 trang về sự ra đời triết học Mác; phân tích : sự thống nhất chủ nghĩa DV và phương pháp biện chứng; sự thể hiện các nguyên lý của phép BCDV vào thực tiễn xã hội, hình thành quan niệm duy vật về lịch sử; sự thống nhất lý luận và thực tiễn, giải quyết v/đ cơ bản của TH từ quan điểm thực tiễn, ý nghĩa “cải tạo thế giới”; sự thống nhất tính cách mạng và tính khoa học , chủ nghĩa nhân văn và lý luận giải phóng con người; làm thay đổi quan niệm về tính chất và đối tượng của triết học, liên minh giữa triết học và các khoa học chuyên biệt) Coâng lao lòch söû cuûa Heâghen laø ñaõ phaùt trieån pheùp bieän chöùng töø trình ñoä töï phaùt trôû thaønh moät khoa hoïc , töø taûn maïnh thaønh heä thoáng, ñem ñeán caùch hieåu hieän ñaïi veà pheùp bieän chöùng nhö hoïc thuyeát veà moái lieân heä phoå bieán vaø söï phaùt trieån, vöôït qua caùch hieåu mang naëng tính chuû quan veà pheùp bieän chöùng nhö “ngheä thuaät ñoái thoaïi”, xuaát phaùt töø ngöôøi Hy Laïp. C. Maùc vaø Ph, Aêngghen ñaõ khaéc phuïc tính chaát phieán dieän cuûa chuû nghóa duy vaät vaø pheùp bieän chöùng cuûa nhöõng ngöôøi ñi tröôùc, nhaát laø caùc baäc tieàn boái tröïc tieáp, xaùc laäp hình thöùc hieän ñaïi cuûa chuû nghóa duy vaät, töùc chuû nghóa duy vaät bieän chöùng, hình thöùc hieän ñaïi cuûa pheùp bieän chöùng, töùc pheùp bieän chöùng duy vaät. ÔÛ nhöõng thôøi kyù tieáp theo chuû nghóa duy vaät maùcxít ñöôïc hoaøn thieän, laøm saâu saéc theâm trong “Choáng D0uyrinh”, “Bieän chöùng cuûa töï nhieân”, “Luùtvích Phoiôbaéc vaø söï caùo chung cuûa trieát hoïc coå ñieån Ñöùc”… . Caùc nguyeân lyù cô baûn cuûa chuû nghóa duy vaät bieän chöùng ñöôïc theå hieän moät caùch sinh ñoäng vaø saùng taïo trong vieäc phaân tích tieán trình lòch söû - xaõ hoäi, laøm saùng toû caùc quy luaät vaän ñoäng vaø phaùt trieån cuûa noù. Khaéc phuïc quan nieäm duy taâm vaø sieâu hình veà lòch söû, trieát hoïc maùcxít thöïc söï trôû thaønh chuû nghóa duy vaät trieät ñeå trong quan nieäm veà töï nhieân, xaõ hoäi vaø tö duy. Nhöõng vaán ñeà cuûa quan nieäm duy vaät veà lòch söû ñöôïc Maùc vaø Aêngghen laàn ñaàu tieân phaân tích moät caùch saâu saéc vaø coù heä thoáng trong “Gia ñình thaàn thaùnh”(1845) vaø “Heä tö töôûng Ñöùc” (1845 – 1846). Trong “Gia ñình thaàn haùnh” Maùc vaø Aêngghen pheâ phaùn quan nieäm duy taâm cuûa phaùi Heâghen treû, xaây döïng hoïc thuyeát duy vaät veà quan heä giöõa caù nhaân vaø quaàn chuùng nhaân daân, veà ñoäng löïc cuûa tieán boä lòch söû, veà ñaáu tranh giai caáp cuûa giai caáp voâ saûn nhaèm khaéc phuïc tình traïng tha hoùa “loaøi”.Trong “Heä tö töôûng Ñöùc” laàn ñaàu tieân caùc khaùi nieäm neàn taûng, trung taâm cuûa quan nieäm duy vaät veà lòch söû (chuû nghóa duy vaät lòch söû), ñöôïc neâu leân trong söï phaân tích khoa hoïc veà quy luaät phoå bieán cuûa vaän ñoäng xaõ hoäi, trong söï phaân tích phöông thöùc saûn xuaát, ruùt ra quy luaät veà söï phuø hôïp cuûa hình thöùc giao tieáp (quan heä saûn xuaát) vôùi trình ñoä phaùt trieån cuûa löïc löôïng saûn xuaát. Trong “Heä tö töôûng Ñöùc” Maùc vaø Aêngghen phaân tích moái quan heä bieän chöùng giöõa cô sôû haï taàng vaø kieán truùc thöôïng taàng, vaïch ra tính taát yeáu cuûa söï thay theá caùc hình thöùc sôû höõu, noùi toùm, ñaõ phaùc thaûo nhöõng vaán ñeà coát loõi cuûa hoïc thuyeát maùcxít veà hình thaùi kinh teá – xaõ hoäi. Caùc vaán ñeà chuû quan nieäm duy vaät veà lòch söû ñöôïc hoaøn thieän vaø laøm saâu saéc theâm ôû caùc thôøi kyø sau, trong nhöõng taùc phaåm vaø baøi bieát tieâu bieåu, ñaëc bieät laø “Tuyeân ngoân cuûa Ñaûng coäng saûn”(1848), “Tö baûn” (1867, t.1), “Choáng Ñuyrinh” (1876 - 1878), “Nguoàn goác cuûa gia ñình, cuûa cheá ñoä tö höõu vaø cuûa nhaø nöôùc” (1884)…Leânin baûo veä , boå sung vaø phaùt trieån chuû nghóa duy vaät lòch söû trong ñieàu kieän lòch söû môùi. Maùc vaø Aêngghen khaéc phuïc tính chaát tö bieän cuûa trieát hoïc Heâghen, xaây döïng moät trong nhöõng nguyeân taéc xuyeân suoát cuûa chuû nghóa Maùc noùi chung, trieát hoïc Maùc noùi rieâng, laø thoáng nhaát lyù luaän vaø thöïc tieãn, thöïc hieän söù meänh “caûi taïo theá giôùi”, chöù khoâng chæ döøng laïi ôû “giaûi thích theá giôùi” ( xem “Luaän cöông veàPhoiôbaéc”, luaän cöông thöù 11 ).. Lòch söû phaùt trieån cuûa trieát hoïc cho thaáy phaïm truø “thöïc tieãn” coù töø thôøi coå ñaïi, vaø trôû thaønh moät trong nhöõng phaïm truø ñöôïc nhaéc ñeán nhieàu trong caùc hoïc thuyeát trieát hoïc. Maùc khoâng chæ ñöa vaøo phaïm truø “thöïc tieãn” nhieàu noäi dung môùi, xem thöïc tieãn nhö toàn taïi coù tính lòch söû – xaõ hoäi cuûa con ngöôøi, ñieàu maø caùc nhaø trieát hoïc theá kyû tröôùc chöa nghó ñeán, maø coøn xaùc ñònh tính vaät chaát cuûa hoaït ñoäng thöïc tieãn. Hôn theá nöõa, chæ xuaát phaùt töø thöïc tieãn môùi khaéc phuïc ñöôïc quan ñieåm sieâu hình trong nhaän thöùc vaø haønh ñoäng, bôûi leõ thöïc tieãn bieán ñoåi seõ thöïc hieän quaù trình saøng loïc, ñaøo thaûi ñoái vôùi lyù luaän; nhöõng quan ñieåm naøo toû ra loãi thôøi, khoâng ñaùp öùng nhu caàu thöïc tieãn cuûa xaõ hoäi, seõ phaûi nhöôøng choã cho caùi môùi, caùi hôïp lyù. Xeùt töø goùc ñoä lyù luaän giaûi phoùng, trieát hoïc Maùc laø chuû nghóa nhaân vaên ñaït ñeán taàm cao môùi, hình thaønh trong ñieàu kieän xaõ hoäi tö saûn, nhöng thoâng qua hieän thöïc ñaáu tranh cuûa giai caáp voâ saûn ñaõ döï baùo veà moät xaõ hoäi lyù töôûng, hay moät lieân hôïp maø ôû ñoù “söï phaùt trieån töï do cuûa moãi ngöôøi laø ñieàu kieän cho söï phaùt trieån töï do cuûa taát caû moïi ngöôøi” (M & AÊ, t. Söï ra ñôøi cuûa trieát hoïc Maùc goùp phaàn laøm thay ñoåi quan nieäm veà tính chaát vaø ñoái töôïng cuûa trieát hoïc, veà quan heä giöõa trieát hoïc vôùi caùc khoa hoïc cuï theå. Vaán ñeà laø ôû choã, vaøo thôøi coå ñaïi, do trình ñoä nhaän thöùc chung haõy coøn thaáp, tri thöùc khoa hoïc coøn naèm trong tình traïng taûn maïn, sô khai, neân trieát hoïc, do ñaëc ñieåm cuûa mình, ñöôïc xem nhö daïng tri thöùc lyù luaän duy nhaát, giaûi quyeát thay nhöõng vaán ñeà maø leõ ra thuoäc phaïm vi cuûa caùc khoa hoïc cuï theå. Tuy nhieân ngay töø cuoái thôøi ñaïi Phuïc höng, trong ñôøi soáng khoa hoïc ñaõ dieãn ra quaù trình chuyeân bieät hoùa, caù theå hoùa, ñöa ñeán söï ra ñôøi caùc ngaønh khoa hoïc cuï theå, chuyeân bieät, vôùi heä thoáng lyù luaän cuûa mình. Theá giôùi quan trieát hoïc, vôùi tính chaát toång hôïp, tính heä thoáng vaø tính khaùi quaùt hoùa voán coù töø lòch söû, tieáp tuïc coâng vieäc cuûa moät lónh vöïc nhaän thöùc ñaëc thuø trong söï lieân minh ngaøy caøng beàn chaët vôùi caùc khoa hoïc cuï theå, chuyeân bieät. Trong lieân minh theo caùch hieåu môùi caùc khoa hoïc cuï theå ñem ñeán cho trieát hoïc chaát lieäu soáng, nhôø ñoù maø caùc nhaø trieát hoïc ñöa ra nhöõng luaän ñieåm , nhöõng giaûi thích veà söï vaät moät caùch hôïp lyù, coù caên cöù; ñoàng thôøi töø caùc döõ lieäu cuûa quaù khöù, hieän taïi, hoï cuøng caùc nhaø khoa hoïc gôïi môû, döï baùo veà nhöõng vaán ñeà cuûa töông lai. Caùch hieåu môùi veà tính chaát vaø ñoái töôïng cuûa trieát hoïc, lieân minh giöõa trieát hoïc vôùi caùc khoa hoïc cuï theå, ñöôïc trình baøy trong caùc taùc phaåm vaø baøi vieát tieâu bieåu nhö “Goùp phaàn pheâ phaùn trieát hoïc phaùp quyeàn cuûa Heâghen.