Nguồn gốc vần O trong tiếng Việt hiện đại

Nguồn gốc vần O trong tiếng Việt hiện đại

Thể loại: Ngôn ngữ học
Lượt xem: 18,728Lượt tải: 9Số trang: 14

Mô tả tài liệu

Trong tác phẩm Lịch sử ngữ âm tiếng Việt (sơ thảo) [4], Nguyễn Tài Cẩn chỉ ra rằng, vần O [•] trong tiếng Việt hiện đại có hai nguồn gốc, một là *• và một là *u. Nhận định này của giáo sư dựa trên cơ sở so sánh các từ vựng đồng nguyên giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ dân tộc anh em, đồng thời tham khảo thêm ý kiến tái lập của những nhà nghiên cứu phương Tây khác. Bài viết này nhằm làm rõ thêm vấn đề nguồn gốc từ *u của âm O tiếng Việt hiện đại, đồng thời xác định niên đại tương đối quá trình biến đổi u > • trong tiếng Việt.

Tóm tắt nội dung

NGÔN NGỮ SỐ 8 2012 VỀ NGUỒN GỐC CỦA VẦN O [•] TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI* TS NGUYỄN ĐẠI CỒ VIỆT 1. Đặt vấn đề Trong tác phẩm Lịch sử ngữ âm tiếng Việt (sơ thảo) [4], Nguyễn Tài Cẩn chỉ ra rằng, vần O [•] trong tiếng Việt hiện đại có hai nguồn gốc, một là *• và một là *u. Nhận định này của giáo sư dựa trên cơ sở so sánh các từ vựng đồng nguyên giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ dân tộc anh em, đồng thời tham khảo thêm ý kiến tái lập của những nhà nghiên cứu phương Tây khác. Điểm hạn chế trong lí thuyết này là số lượng từ chứng chỉ ra sự đối ứng giữa • Việt và u ở các ngôn ngữ đồng nguyên khác là quá ít ỏi1. Bài viết này nhằm làm rõ thêm vấn đề nguồn gốc từ *u của âm O tiếng Việt hiện đại, đồng thời xác định niên đại tương đối quá trình biến đổi u > • trong tiếng Việt. 2. Phương pháp và một vài khái niệm công cụ 2.1. Phương pháp Chúng tôi vận dụng phương pháp mà H. Maspero (1912) đã làm khi miêu tả lịch sử ngữ âm tiếng Việt, tức là dựa vào mối quan hệ đặc biệt giữa tiếng Việt và tiếng Hán, để tìm hiểu những biến đổi ngữ âm lịch sử xảy ra trong tiếng Việt. Tiếng Việt và tiếng Hán, tuy không phải là hai ngôn ngữ đồng nguyên, song trong lịch sử phát triển của mình, tiếng Việt đã vay mượn một khối lượng rất lớn từ vựng Hán, hình thành nên sự đối ứng ngữ âm đều đặn giữa âm Hán Việt và âm Hán (chỉ âm Hán trung cổ). Đó là cơ sở H. Maspero dựa vào để tái dựng lịch sử các âm đầu (initial, thanh mẫu) trong tiếng Việt. Chúng tôi kế thừa và phát triển phương pháp của H. Maspero, điểm phát triển là ở chỗ, chúng tôi không chỉ quan sát sự đối ứng giữa âm Hán và âm Hán Việt, mà còn quan sát sự đối ứng giữa âm Hán Nôm-hóa với âm Hán Việt và với âm Hán. * Bản đầu tiên của bài viết này đã được trình bày tại Hội nghị Quốc tế “Đào tạo và nghiên cứu ngôn ngữ học Việt Nam - Những vấn đề lí luận và thực tiễn”, Hà Nội 2011. Bản này có lược bớt một số nội dung. 32 Về nguồn gốc... 33 2.2. Một vài khái niệm 2.2.1. Âm Hán Nôm-hóa Âm Hán Nôm-hóa (dưới đây viết tắt là HNH) là chỉ cách đọc chữ Hán hình thành trong lịch sử, đã Việt hóa sâu sắc2, đã lẫn vào khẩu ngữ thường ngày của tiếng Việt, không còn được người Việt dễ dàng nhận diện như một từ mượn tiếng Hán nữa. Nhận diện âm HNH trong tiếng Việt: Điều kiện cần để xác định ngữ tố tiếng Việt X và chữ Hán Y có quan hệ lịch sử là: - Một, giữa chúng có mối liên hệ chặt chẽ về ý nghĩa (bao gồm quan hệ đồng nghĩa, cận nghĩa, hoặc sự biến đổi ngữ nghĩa xảy ra ở một trong hai bên hoặc cả hai bên phải được chứng minh về mặt từ nguyên); - Hai, giữa chúng có sự đối ứng ngữ âm hoàn toàn, nghĩa là phải có sự đối ứng trên cả thanh mẫu, vận mẫu và thanh điệu. 2.2.2. Âm Tiền Hán Việt, âm Hậu Hán Việt Âm Hán Việt hiện đại như chúng ta thấy ngày nay, là hậu duệ từ thứ tiếng Hán mà cư dân Giao Châu sử dụng trong hành chính cũng như được giảng dạy trong nhà trường, ở vào khoảng cuối thế kỉ thứ IX, trước khi chúng ta thành lập nhà nước phong kiến độc lập. Thứ tiếng Hán ấy, theo như nhận định của H.Maspero (1920), có liên hệ gần gũi với phương ngữ phía Bắc của Trung Quốc, mà có lẽ là thứ tiếng đã được chuẩn hóa sử dụng ở kinh đô Tràng An, chứ không hẳn là của một phương ngữ cụ thể nào. Tuy nhiên, miêu tả về thứ tiếng Hán được dùng ở Giao Châu có trong sách sử Trung Quốc cho thấy, cách phát âm chữ Hán ở Giao Châu khác với tiếng Hán ở Trung Nguyên, nên “chữ tuy giống, nhưng âm không giống”3. Như vậy, thứ tiếng Hán được dùng ở Giao Châu vào khoảng cuối thế kỉ IX, tuy xuất phát từ âm đọc chữ Hán vùng Trung Nguyên, nhưng đã bản địa hóa ở một trình độ nhất định. Chúng tôi tạm gọi đó là “phương ngữ Hán ở Giao Châu”4. Từ sau năm 938, thứ “phương ngữ Hán ở Giao Châu” này sẽ phát triển theo một đường lối riêng, chứ không đi theo sự phát triển của tiếng Hán ở Trung Nguyên nữa, kết quả là hình thành nên hệ thống âm Hán Việt hiện đại. Chúng tôi lấy thời điểm cuối đời Đường làm cột mốc để phân biệt ra hai khái niệm sau: “âm Tiền Hán Việt” và “âm Hậu Hán Việt”5. Âm Tiền Hán Việt: chỉ những âm đọc chữ Hán đã mượn vào khẩu ngữ tiếng Việt từ trước cuối đời Đường, chúng bảo lưu được những dấu tích cổ xưa. Vương Lực (1948) gọi những âm này là “Cổ Hán Việt ngữ”, Vương Lộc (1985) gọi là âm Hán Việt cổ. Ngôn ngữ số 8 năm 2012 34 Thí dụ: Vào khoảng cuối đời nhà Đường, thanh mẫu hai môi trong tiếng Hán tách làm hai dãy, một dãy bảo lưu âm hai môi (trọng thần âm), một dãy biến thành âm xát môi răng (khinh thần âm). Kết quả của quá trình biến đổi này đã phản ánh trong âm Hán Việt, chúng ta có sự đối lập giữa � bang tổ và � phi tổ như sau: � bi: � phi, � bì: � phì, � mĩ: � vĩ… Nhưng những âm HNH đã được xác định dưới đây, lại bảo lưu cách đọc với âm đầu hai môi, chứng tỏ chúng phải được vay mượn vào tiếng Việt từ trước cuối đời Đường: Chữ Hán Thanh mẫu HNH HV � � phi buôn phiên � � phụng buồn phiền � � phi buông phóng � � phụng buồng phòng Âm Hậu Hán Việt: từ cuối Đường trở về sau, một số từ Hán với âm đọc Hán Việt được mượn vào khẩu ngữ tiếng Việt, hòa nhập với hệ thống từ thuần Việt, dần dần âm đọc của những từ gốc Hán Việt này có sự biến đổi nhất định, khác với cách đọc Hán Việt. Vương Lực (1948) gọi những chữ này là “Hán ngữ Việt hóa”, Vương Lộc (1985) gọi là âm Hán - Việt Việt hóa. Thí dụ: � đẳngHV > đấngHHV, � loạiHV > loàiHHV, trong “người ba đấng, của ba loài”. Việc xác định một âm HNH là âm Tiền HV hay âm Hậu HV là không hề dễ dàng. Với một số trường hợp, các học giả có ý kiến trái chiều nhau, một số trường hợp khác- nhất là với những âm bảo thủ - thì rất khó để khẳng định đối tượng đang xét là Tiền HV hay Hậu HV. Vì vậy, khi chưa có khả năng khẳng định dứt khoát là âm Tiền HV hay âm Hậu HV, hoặc khi không cần thiết phải chỉ rõ, chúng tôi sẽ dùng khái niệm chung là âm Hán Nôm- hóa (sino - 3. Mối liên hệ lịch sử giữa u và • 3.1. Trước hết xin quan sát đối ứng ngữ âm ở nhiếp � ngộ trong âm Hán Việt. Thí dụ: Về nguồn gốc... 35 �� nhất đẳng �� tam đẳng Vận mẫu Thanh mẫu � mô � ngư � ngu �� bang hệ �� bang tổ � phô � bổ� bộ� mộ � phu � phủ� vũ � phụ �� đoan tổ � đồ � thổ � đỗ � độ �� nê tổ � nô � lỗ � nộ � lộ � lư� nữ � lự � lũ � lũ �� đoan hệ �� tinh tổ � tô � tổ � thố � tố � từ� tự � tu � tụ � thú �� tri tổ � trư � trừ � trứ � tru � trụ � trú �� trang tổ � sơ� sở � sớ � sồ � sổ � số �� chương tổ � thư �xử � thứ � chu � chủ� thú �� tri hệ �� nhật tổ � như � nhữ � nhũ �� kiến tổ � cô � khổ � ngộ � cư� ngữ � khứ � khu � củ� ngụ �� hiểu tổ � hồ � hổ � hộ � hộ � hư � hu �� kiến hệ �� ảnh tổ � ô � ổ � ố � ư � dữ � dự � vu � vũ � dụ Quy luật đối ứng giữa âm Hán và âm Hán Việt ở nhiếp � ngộ là như sau: �� �� � ngư Ư Ơ � mô Ô � ngu U Ô -� trang +� trang 3.2. Trong địa hạt âm Hán Việt, nhiếp � ngộ có một số lệ ngoại đọc với vần O. Thí dụ: Chữ Hán Vần HV Chữ Hán Vần HV � � ngu phó � � ngu phò � � ngu phó � � ngu võ � � ngu phó � � ngu nho � � ngu phó � � mô ngọ Ngôn ngữ số 8 năm 2012 36 3.3. Nếu mở rộng sự quan sát sang địa hạt âm Hán Nôm hóa, thì số lượng chữ thuộc nhiếp ngộ đọc với vần O tăng lên đáng kể, phản ánh một tình thế đối ứng khác. Xin xem một vài thí dụ dưới đây: Bảng 3.3 Chữ Hán Vần trung cổ Vần cổ HV HNH Trong từ � � mô � ngư thô to to lớn � � mô � ngư đổ dó giấy dó � � mô � ngư hộ họ họ hàng � � mô � ngư hô hò hò hét � � mô � ngư khổ khó khốn khó � � mô � ngư khố kho kho đụn � � mô � ngư lộ ló/ lõ ló ra, mũi lõ � � mô � ngư lô lò lò lửa � � mô � ngư mô mò/mó mò cá, sờ mó � � mô � ngư nô nỏ cung nỏ � � mô � ngư thố thỏ con thỏ � � mô � ngư đồ trò học trò � � mô � ngư ngũ ngõ làng ngõ �? � ngư � ngư lư trọ ở trọ �? � ngư � ngư lự lo lo lắng �? � ngư � ngư khư gò gò đất � � ngu � ngư phụ phò phò tá � � ngu � ngư phụ bọ/ bõ bõ già � � ngu � ngư vu mo thầy mo � � ngu � ngư vu vò vò nước � � ngu � ngư phó→ phó � � ngu � ngư võ → võ Những thí dụ trên cho thấy, trong địa hạt âm Hán Việt, ba vần � mô, � ngư, � ngu tách bạch với nhau, nhưng ở địa hạt âm Hán Nôm - hóa, ba vần �mô, �ngư, �ngu lại đều đối ứng với O, hình thành cục diện “nhiều” đối ứng “một” như sau: � mô Ô � ngư Ư O � ngu U 3.4. Theo nguyên lí so sánh ngữ âm lịch sử, tình thế đối ứng như vậy cho phép có hai khả năng giải thích: 1) “Một” là hình thức ngữ âm cổ xưa hơn. Các vận bộ � mô, � ngư, � Về nguồn gốc... 37 ngu của âm Hán Trung cổ đến từ vần � ngư thượng cổ, âm Hán Nôm hóa của các vần�mô, �ngư, �ngu đều là O, phản ánh nguồn gốc vần�ngư thượng cổ của chúng. Cũng có nghĩa là những âm Hán Nôm - hóa trên đây phải được coi là âm Tiền Hán Việt. Xét riêng mối quan hệ lịch sử giữa U và O, chiều phát triển ngữ âm là • > u. 2) “Nhiều” là hình thức ngữ âm cổ xưa hơn. Các vần trung cổ � mô, � ngư, � ngu trong tiếng Hán sau khi mượn vào tiếng Việt, một mặt duy trì sự đối lập giữa chúng trong địa hạt Hán Việt, mặt khác trong địa hạt Hán Nôm- hóa, những vần này lại phát triển hợp nhất ở O. 3.5. Khả năng thứ nhất là khá hấp dẫn. Một là, nhìn vào những thí dụ đã đưa trên đây (bảng 3.3), vần � ngư thượng cổ có sự đối ứng “một - một” với O. Hai là, theo Vương Lực, vần � ngư thượng cổ có thể tái lập làm • (âm Tiên Tần) hoặc • (âm Hán), cả hai âm này đều rất gần gũi với âm • Việt. 3.6. Nhưng nếu quan sát cẩn thận, khả năng này vị tất đã đúng đắn. Có những lí do như sau: Một là: Trong bảng 2.3, những thí dụ của vận bộ � ngư trung cổ đối ứng với vần O Việt (lo, gò, trọ) là những trường hợp tồn nghi. Xin xem bảng so sánh dưới đây: Bảng 3.6 (1) Đối ứng và thí dụ Việt Hán Thanh mẫu Vận mẫu Thanh điệu � �<>l ��<>o �<>ngang lự � li � liên � lương �gò�trọ � �<>l �<>o �<>ngang lo du � phó � do � thọ �di�duy �dung � �<>tr ��<>o �<>nặng lư �trổ�trộn �gò�lo � �<>tr ��<>o �<>nặng trọ trú � truy � trương � triết � �<>g ��<>o �<>huyền khư �gợi�gây �lo�trọ � �<>g �<>o �<>huyền gò khưu �gợi�gây � phó � do � thọ Ghi chú: Những từ chứng có gạch dưới là âm Hán Nôm-hóa, không gạch dưới là âm Hán Việt. Các từ lo, trọ, gò trong tiếng Việt có thể liên hệ với hai chữ Hán khác Ngôn ngữ số 8 năm 2012 38 nhau, đều hình thành đối ứng ngữ âm hoàn toàn, vì vậy chưa hẳn những từ lo, trọ, gò Việt đã đến từ các chữ Hán “�����” (vần � ngư). Tạm gác lại trường hợp vần � ngư trung cổ đối ứng với O Việt, thì ở nhiếp ngộ, hai vần � mô, � ngu có đối ứng với vần O Việt. Hai là: Ở vần � ngu, còn có những chữ Hán sau cũng đối ứng với vần O Việt: Bảng 3.6 (2) Chữ Hán Vần trung cổ Vần cổ HV HNH Trong từ � � ngu � hầu phó→ phó � � ngu � hầu phò→ phò � � ngu � hầu sồ so con so � � ngu � hầu nho→ nho � � ngu � hầu dụ rõ rõ ràng � � ngu � hầu chu đỏ màu đỏ [1] � � ngu � hầu trú trọ ở trọ Những chữ thuộc vần � ngu trong bảng trên không đến từ vần � ngư thượng cổ, mà từ vần � hầu tam đẳng thượng cổ. Hai vần � ngư, � hầu thời thượng cổ khá gần gũi với nhau, nhưng chúng không lẫn lộn với nhau. Vì thế, tình trạng đối ứng ở vần � ngu như dưới đây: Chữ Hán Ph.thiết Vần trung cổ Vần cổ HV HNH � �� � ngu � ngư phó→ phó � �� � ngu � hầu phó→ phó chỉ ra rằng, các vần cổ� ngư, � hầu đã hội nhất ở� ngu (nên �,� đồng âm) rồi mới đối ứng với O. Theo nghiên cứu của giáo sư Vương Lực, hai vần � ngư, � hầu hội nhất ở � ngu, là vào khoảng thời gian Nam Bắc Triều (thế kỉ thứ VI), và ông tái lập âm trị cho vần � ngu thời kì này là *u. Nếu chấp nhận âm trị tái lập của Vương Lực, chúng ta có thể đi đến một giả thiết như sau: Hai vần � ngư, � hầu thượng cổ hội nhập tại � ngu trung cổ, thành *u, phản ánh vào âm Hán Việt là U. Một bộ phận chữ thuộc vần � ngu lọt vào trong khẩu ngữ hàng ngày, tiếp tục biến đổi thành *•. Mặt khác, trong tiếng Việt xảy ra quá trình biến đổi từ o > •, kéo những chữ thuộc vần � mô cũng biến đổi thành •, khiến � mô, � ngu hợp nhất ở •. Quá trình diễn biến này chỉ xảy ra ở địa hạt âm thuần Việt, mà không ảnh hưởng gì đến thế chân vạc của ba vần � mô, � ngư, � ngu ở địa hạt Hán Việt cả. Về nguồn gốc... 39 Giả thiết này có thể hình dung trên sơ đồ như sau: � �� ở tiếng Hán �*o �*u Phát triển trong Ô U O tiếng Việt Hán Việt Thuần Việt 3.7. Trong địa hạt âm Hán Nôm - hóa, không chỉ có các vần � mô, � ngu mới đối ứng với O, không ít thí dụ thuộc nhiếp � lưu cũng đối ứng với O. Liệu giả thiết trên đây có thể giải thích các trường hợp ngoài � mô, � ngu hay không? Trước hết, xin xem một số thí dụ dưới đây: Bảng 3.7 Chữ Hán Vần trung cổ Vần cổ Hán Việt HNH Trong từ � � hầu � hầu câu co co quắp � � hầu � hầu ngẫu ngó ngó sen � � hầu � hầu thâu thó đánh thó � � hầu � hầu lậu rò/rỏ rò rỉ, rỏ nước � � hầu � hầu lũ rọ cái rọ � � vưu � u thủ sọ/sỏ xương sọ, sỏ lợn � � vưu � u thụ cho cho quà (hoặc � chu) � � vưu � u chu cho cho quà (hoặc � thụ) � � vưu � u chu đò đò ngang � � vưu � u khưu gò gò đất � � vưu � u du lo lo lắng � � vưu � u do→ do � � vưu � u do→ do � � vưu � u phó→ phó � � vưu � u thọ→ thọ ��� � vưu � u thụ / thọ→ thọ Vần � vưu Hán đối ứng với U Hán Việt6, đồng quy với � ngu, nên vần � vưu, tương tự như � ngu, đối ứng với O ở Hán Nôm - hóa. Hai vần � vưu, � ngu trung cổ đến từ những vần cổ khác nhau, hơn nữa trong tiếng Hán, chúng luôn là hai vần tách bạch với nhau, nên (thí dụ) � •y Ngôn ngữ số 8 năm 2012 40 ≠� •iu (âm Bắc Kinh). Ở Hán Việt, hai vần này phát triển đồng quy, nên � tu = � tu. Ở địa hạt Hán Nôm - hóa, hai vần này cũng có sự đối ứng tương tự như nhau. Điều này khẳng định giả thiết mà chúng tôi đề xuất bên trên: đối ứng với O không sớm hơn lúc hai vần � vưu, � ngu đã đồng quy làm U ở Hán Việt, do vậy, chiều diễn biến lịch sử phải là u > •. Về trường hợp vần � hầu trung cổ. Vần � hầu đối ứng với ÂU Hán Việt, nhưng ở địa hạt âm Hán Nôm - hóa, cũng có không ít thí dụ đối ứng với O, vậy hiện tượng này cần được giải thích như thế nào? Quá trình diễn biến của vần � hầu từ thượng cổ đến trung cổ như sau (theo Vương Lực, 1980): � hầu nhất đẳng: Tiên Tần *• > Lưỡng Hán *u > Nam Bắc Triều *u > Tùy Đường *ou > Ngũ Đại *əu > Tống *əu Theo kết quả tái lập này của Vương Lực, thì vần � hầu cổ đã kinh qua bước biến đổi là *u trước khi trở thành *ou và sau đó là *əu, như vậy là, những chữ thuộc vần � hầu đối ứng với O ở Hán Nôm- hóa đã diễn biến trực tiếp từ vần � hầu cổ, khi vần này đang trong giai đoạn là *u, chứ chưa diễn biến thành *əu (cho âm ÂU ở Hán Việt), thời gian là vào khoảng Nam Bắc Triều (TK. VI) hoặc muộn nhất là vào thời Trung Đường (TK. VIII). Mà nếu như vậy, thì vần � hầu tam đẳng (đến thời trung cổ thì quy về � ngu) đối ứng với O ở Hán Nôm - hóa, có hai khả năng diễn biến sau: 1, hợp nhất với�ngư ở�ngu trung cổ, làm u, rồi mới phát triển thành • ở Hán Nôm - hóa; 2, diễn biến trực tiếp thành • từ vần � hầu cổ. 3.8. Tóm lại, đến đây chúng ta có thể tái dựng lại quá trình hình thành vần O ở âm Hán Nôm - hóa như sau: Hình 3.8 Vần cổ Vần trung cổ Hán Việt HNH � � iou � � u U O �� iu �� u � əu ÂU Về nguồn gốc... 41 4. Về thời gian tương đối của quá trình biến đổi u > • trong tiếng Việt Quá trình diễn biến u > • bắt đầu từ khi nào? Và đến khi nào thì kết thúc? 4.1. Dựa trên những trình bày trên đây, chúng tôi cho rằng, quá trình u > • bắt đầu diễn biến từ khoảng Trung Đường (thế kỉ VII, VIII) trở về sau, giới hạn trên không vượt quá thời kì Nam Bắc Triều (thế kỉ VI). Bởi lẽ: Hai vần cổ � ngư, � hầu tam chỉ đến thời kỳ Nam Bắc Triều mới sát nhập với nhau diễn tiến thành vần � ngu trung cổ. Những chữ Hán thuộc vần � hầu trung cổ có cách đọc với O trong âm Hán Nôm hóa, chỉ có thể đến từ vần � hầu cổ, trước khi � hầu biến đổi từ u sang əu, nghĩa là nằm trong giai đoạn từ Nam Bắc Triều đến đời Đường. Xét đến khả năng tiếng Hán ở Giao Châu có thể bảo lưu trong khẩu ngữ hàng ngày những âm � hầu cổ với U, kể cả khi âm � hầu sách vở đã biến đổi thành ÂU, chúng tôi cho rằng, quá trình u > • diễn ra bắt đầu từ thế kỉ VII, hoặc VIII, và không diễn ra sớm hơn thế kỉ VI. 4.2. Trong Từ điển Việt - Bồ - La (1651) (TĐ VBL)có ghi lại cách đọc Hán Việt của một số chữ Hán như sau: Chữ Hán Vần TĐ VBL Hiện đại � � ngu bũ/ uũ võ (vũ) � � ngu phú phó � � ngu phú phó � � ngu phù phò � � ngu nhu (nho) nho � � vưu phú phó � � vưu thụ thọ � � vưu du (do) do Khi nghiên cứu về âm Hán Việt trong tư liệu quốc ngữ thế kỉ XVII, tác giả M. Shimizu (1992) cho rằng, trong TĐ VBL, những chữ Hán trên ghi với vần U là hợp quy luật đối ứng, mà ở tiếng Việt hiện đại, chúng thể hiện với vần O là không phù hợp quy luật. Shimizu nhận định rằng, từ thế kỉ thứ XVII đến nay diễn ra hiện tượng u > •, nhưng tạm thời chưa giải thích được nguyên nhân của sự biến đổi đó. Theo ý kiến này, thì quá trình biến đổi u > • trong tiếng Việt kết thúc khá muộn, rơi vào sau thế kỉ XVII. Tuy nhiên, chúng tôi lại có cách nhìn nhận khác. Những âm lệ ngoại với O của những thí dụ trên vắng mặt trong TĐ VBL, thì không hẳn là những âm đó không xuất hiện trong khẩu ngữ hàng ngày. Mặt khác, như đã thấy, quá trình u > • chỉ diễn ra trong địa hạt thuần Ngôn ngữ số 8 năm 2012 42 Việt, mà không xảy ra ở địa hạt Hán Việt, nên sự chia ba của các vần � mô, � ngư, � ngu không bị ảnh hưởng, hai vần � hầu, � vưu vẫn riêng biệt. Vì vậy nếu sau thế kỉ thứ XVII, quá trình u > • vẫn tiếp tục, thì hẳn phải có những từ thuần Việt ghi bằng U ở TĐ VBL mà nay đọc với O. Nhưng chúng ta không thấy có tình trạng như vậy xảy ra. Về lí do những chữ trong TĐ VBL đọc với âm hợp quy luật, mà hiện nay đọc với âm lệ ngoại, giải thích của chúng tôi là, “chính âm” (âm đọc quan phương) đã bị “tục âm” (âm đọc dân gian) thay thế. Hiện tượng này cũng không phải hiếm gặp, “�”đọc là nghĩa (chính âm, nghị), “�” đọc là thuộc (chính âm, thục), “�” đọc là lợi (chính âm, lị) vân vân đều là những trường hợp như vậy cả. Với những lí do trên đây, chúng tôi cho rằng, quá trình u > • đã kết thúc trước thế kỉ XVII. 4.3. Quan sát tình hình đối ứng ngữ âm giữa tiếng Việt và tiếng Mường, chúng ta thấy vẫn còn dấu tích của các quá trình biến đổi ngữ âm sau (theo [5]): lại hầu như không phát hiện lưu tích về quá trình biến đổi từ u > •. Nguyễn Tài Cẩn dựa vào một số rất ít các dấu hiệu, để giả định âm O trong tiếng Việt hiện đại có một nguồn gốc là từ *u. Ông thừa nhận “nguồn gốc *u này rất ít gặp” [4, 132]. Điều này gợi ý rằng, quá trình u > • có thể đã cơ bản hoàn thành trước khi hoặc đồng thời với lúc tiếng Việt và Mường chia tách. Các quá trình u > o, o > • hoàn thành chậm hơn, nên vẫn còn lưu lại được dấu vết. Tiếng Việt và tiếng Mường chia tách nhau vào thời điểm nào? (1912) cho rằng thời điểm đó là vào khoảng thế kỉ X, khi hệ thống âm Hán Việt hình thành. Các tác giả Nguyễn Tài Cẩn, Nguyễn Ngọc San đều ủng hộ giả thuyết này. Tác giả của Giáo trình Lịch sử tiếng Việt (sơ thảo), lại có cách nhìn nhận khác, ông cho rằng “tiếng Việt - Mường chung là ngôn ngữ của người Việt ở giai đoạn đầu độc lập, sau khi đất nước thoát khỏi ách đô hộ của phong kiến phương Bắc. Đó là khoảng thời gian ước chừng bắt đầu từ khoảng thế kỉ thứ X đến thế kỉ thứ ±XIV.” [7, 176]. Nhìn vào quá trình biến đổi u > • của vần � vưu (Hình 2.8), thì quá trình này chỉ xảy ra khi � vưu đã đồng quy với � ngu ở u. Mà hiện tượng � vưu, � ngu đồng quy là diễn biến riêng ở hệ thống Hán Việt, trong các phương ngữ Hán không xảy ra quá trình biến đổi tương tự7. Vì vậy, quá trình biến đổi u > • vẫn đang xảy ra sau thế kỉ X. Về nguồn gốc... 43 Chúng tôi cho rằng, quá trình u > • cơ bản hoàn thành vào khoảng thế kỉ trước khi tiếng Việt và tiếng Mường chia tách. 4. Kết luận 4.1. Có thể khẳng định, trong tiếng Việt có sự biến đổi ngữ âm từ u sang •. Hay nói cách khác, vần O trong tiếng Việt hiện đại có một nguồn gốc là từ *u. Nếu chỉ so sánh giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ đồng nguyên như tiếng Mường, thì dấu tích của quá trình biến đổi này là rất mờ nhạt, nhưng nếu dựa vào mối liên hệ đặc biệt giữa tiếng Việt và tiếng Hán, chúng ta có thể tìm thấy khá nhiều chứng tích của quá trình biến đổi này. Hàng loạt từ tiếng Việt với vần O như bõ/bọ (bõ già), mo (thầy mo), vò (vò nước), rõ (rõ ràng), đỏ (màu đỏ), trọ (ở trọ), đò (đò ngang), lo (lo lắng), gò (gò đất), sọ/sỏ (xương sọ, sỏ lợn), v.v. đều có nguồn gốc từ vần *u trong quá khứ. 4.2. Với những dấu tích còn lưu lại, thì quá trình biến đổi u > • bắt đầu từ khoảng thế kỉ thứ VII, và đã chắc chắn kết thúc trước thế kỉ thứ XVII. Nhưng nếu căn cứ vào tình hình đối ứng ngữ âm giữa tiếng Việt và tiếng Mường, chúng ta thậm chí có thể đưa ra một dự đoán mạnh dạn hơn, rằng quá trình u > • cơ bản đã hoàn thành vào khoảng thế kỉ XIII, trước khi tiếng Việt tách khỏi tiếng Mường. CHÚ THÍCH 1 Nguyễn Tài Cẩn, Lịch sử ngữ âm tiếng Việt (sơ thảo): “Ngược dòng lịch sử, ta thấy ngoài nguồn gốc chính là O, cũng có những trường hợp nay O nhưng xưa vốn là u: ở Khu IV, lửa mới nhóm được nói là mới nhúm, mới chụm là vì thế. Nhưng nguồn gốc *u này rất ít gặp”. (tr.132) “Quả có một số trường hợp hiện nay ở Việt có O, nhưng lai nguyên xưa vốn là *u. Điều này chúng ta đã phỏng đoán khi tiến hành khảo sát phương ngữ Khu IV và các thổ ngữ Mường. Nhưng đến bước so sánh với nhóm Pọng Chứt thì có thể coi như là điều hoàn toàn có thể khẳng định. Có điều trường hợp Proto Việt Chứt *u nay diễn biến thành O ở Việt là trường hợp có số lượng rất hãn hữu. Trong bảng 23 chỉ có một thí dụ duy nhất: đó là từ tóc.” (tr.133) “Giai đoạn Proto Việt Chứt M. Ferlus đã phục nguyên tóc: *usu�k.” (tr.132). (Chỗ in đậm do chúng tôi nhấn mạnh). 2 Âm tiếng Hán đã được thuần Việt hóa, có thể dùng thuật ngữ “âm Hán Việt-hóa” để chỉ khái niệm này, song thuật ngữ này dễ gây nhầm lẫn với một thuật ngữ đã quen dùng lâu nay là “âm Hán - Việt Việt hóa” (tương đương với “Hán ngữ Việt hóa” của Vương Lực), do vậy chúng tôi dùng bằng “âm Hán Nôm - hóa” trong đó Nôm chỉ “thuần Việt”. 3 “Sách cũ còn ghi: …khi ấy có thứ sử tên là Sĩ Nhiếp mở trường dạy học, đem các sách Kinh, Truyện của Trung Hạ phiên âm dịch nghĩa dạy người bản quốc, [người bản quốc] mới biết đến việc học vậy. Tuy thế, người Trung Hạ nói âm trong họng, người bản quốc nói âm đầu lưỡi, chữ tuy giống với Trung Hoa, nhưng âm không giống” (Thù vực châu tư lục, Quyển 6, An Nam) Nguyên văn chữ Hán như Ngôn ngữ số 8 năm 2012 44 sau: 4 Về vấn đề nguồn gốc âm Hán Việt hiện có nhiều ý kiến khác nhau. H.Maspero (1920) cho rằng cơ sở của âm Hán Việt là một thứ phương ngữ phía Bắc Trung Quốc. M (1978) cho rằng cơ sở hình thành nên âm Hán Việt phải là một thứ phương ngữ Nam Trung Hoa. Chúng tôi đề xuất kiến giải riêng, cho rằng âm Hán Việt hiện đại, là hậu duệ của thứ “phương ngữ Hán tại Giao Châu”, thứ “phương ngữ” này, cũng như nhiều phương ngữ khác ở phía Nam Trung Quốc, hình thành sau những cuộc di dân từ phương Bắc xuống phương Nam, nên nếu truy về một nguồn gốc xa xôi hơn, nó sẽ có liên hệ với tiếng Hán ở phía Bắc Trung Quốc. Khi chúng tôi đề xuất ý kiến này, giáo sư Vương Hồng Quân (Wang Hongjun) của Đại học Bắc Kinh cho rằng, coi thứ tiếng Hán được dùng ở Giao Châu là một “phương ngữ” riêng biệt có lẽ chưa thực sự thỏa đáng, cần cân nhắc thêm. Chúng tôi xin dành dịp khác trình bày kỹ hơn về các ý kiến xung quanh vấn đề nguồn gốc âm Hán Việt. 5 Trước chúng tôi, các tác giả Nguyễn Quang Hồng, Nguyễn Ngọc San đều đã dùng thuật ngữ “Tiền Hán Việt” và “Hậu Hán Việt”. 6 Các từ chứng mà chúng tôi dùng trong bài viết, đều thỏa mãn điều kiện có đối ứng ngữ âm hoàn toàn với chữ Hán tương ứng. Ở đây chúng tôi nói rõ thêm về quan hệ đối ứng của �chu và “đỏ” để làm đại diện, với các từ chứng khác, xin không liệt kê tỉ mỉ. Về quan hệ đối ứng ngữ âm giữa � chu và đỏ. Đối ứng ngữ âm ở phần vần U - O như trong bài đã đưa, xin nói thêm về đối ứng ngữ âm ở thanh mẫu và thanh điệu: Chữ Hán Thanh mẫu HV HNH Chữ Hán Thanh điệu HV HNH � � chương chu đỏ màu đỏ � �� chu đỏ màu đỏ � � chương chu đò đò ngang � �� ư ở ở chỗ � � chương chi đi đi về � �� điêu đểu đểu cáng � � chương chúc đuốc đèn đuốc � �� thâm thẳm sâu thẳm � � chương chính đứng đứng đắn � �� cao khảo bánh khảo 7 Đối ứng ngữ âm ở vần � vưu: Vần � vưu đa phần đối ứng với U, một số ít đối ứng với ƯU, hay ÂU. Thí dụ: + Đối ứng với U: � phủ � phú� thu � tu � tú � trù� trú � chu� xú � thú � hủ � dụ, v.v.; + Đối ứng với ƯU: � mưu��� lưu � tựu � sửu � cưu �� cửu��� cứu � khưu� cừu � cữu � cựu � hưu � ưu � vưu �� hữu� hựu; + Đối ứng với ÂU:� sầu � sấu �� cầu� dậu; Đáng chú ý là cách đọc cũng cho thấy hiện tượng hai vần � ngu, � vưu hợp nhất. TÀI LIỆU THAM KHẢO Về nguồn gốc... 45 1. H. Maspero, Quelques mots Annamites d’origine Chinoise, BEFEO, XVI, 3, 1916. 2. Nguyễn Đại Cồ Việt: a) Từ thí dụ cụ thể thị: chợ bàn về âm Hán Nôm - hóa, T/c Ngôn ngữ, Số 8, Số 10, 2009. b) Nguyễn Đại Cồ Việt, Vài suy nghĩ về phân tầng lịch sử âm Hán Nôm - hóa, T/c Ngôn ngữ, Số 4, Số 5, 2010. c) Nguyễn Đại Cồ Việt, Về sự đối ứng UNG: UÔNG trong âm Hán Việt và âm Hán Nôm - hóa, T/c Ngôn ngữ, Số 4, 2011. 3. Nguyễn Ngọc San, Tìm hiểu tiếng Việt lịch sử, Nxb Đại học Sư phạm, H., 2003. 4. Nguyễn Tài Cẩn, Giáo trình Lịch sử ngữ âm tiếng Việt (sơ thảo), (1995), Nxb GD, H., 1997. 5. Nguyễn Văn Tài, Ngữ âm tiếng Mường qua các phương ngôn, (1982), Nxb Từ điển Bách khoa, H., 2005. 6. Shimizu Masaaki, Một số vấn đề về những âm Hán Việt trong tư liệu quốc ngữ vào thế kỉ 17, Luận văn thạc sĩ, Đại học Ngoại ngữ Osaka (tiếng Nhật), 1992. 7. Trần Trí Dõi, Giáo trình Lịch sử tiếng Việt (sơ thảo), Nxb ĐHQG, H., 2005. 8. ��, (1985), �����, ��, �����, 2008. 9. ��, (1948), ��.����, 1980. SUMMARY Nguyen Tai Can (1995) argues that the vowel O [�] in modern from *� and *u, but adds the latter is rare. This paper provides further insights into the second origin of the vowel O in modern and the of the morphing process from U to O, based on a special with the Chinese language. The author goes on to claim that the origin and change from U of the vowel O in modern commenced around the 7th or 8th century and finished in the 13th century.