Giáo trình Phương pháp nghiên cứu khoa học cho sinh viên ngành Sư phạm Giáo dục công dân: Phần 1 - TS. Trần Văn Hiếu

Thể loại: Giáo dục học
Lượt xem: 2,678Lượt tải: 8Số trang: 28

Mô tả tài liệu

Tóm tắt nội dung

Khoa học được coi là sản phẩm của nhận thức. Muốn nghiên cứu khoa học có Nhằm đáp ứng nhu cầu về việc học tập môn phương pháp nghiên cứu khoa học đối Công trình ra đời là kết quả của việc nghiên cứu, tập hợp rất nhiều tư liệu Chương 1:Khoa học và nghiên cứu khoa học………………………………………..03 Chương 2: Các phương pháp nghiên cưú khoa học giáo dục………………………..11 Chương 4: Cách thức tiến hành một luận văn, một đề tài nghiên cứu khoa học…….37 KHÁI NIỆM KHOA HỌC VÀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Khoa học là một khái niệm có nội hàm phức tạp và tùy góc độ khác nhau vực nghiên cứu nhằm mục đích sản xuất ra những tri thức mới về tự nhiên, xã hội và Còn theo quan điểm của CULILLIER: Khoa học là hệ thống những nhận thức và nghiên cứu có phương pháp, nhằm mục đích khám phá ra những định luật tổng quát Từ những quan niệm trên, ta có thể rút ra định nghĩa khái quát: “Khoa học (KH) là hệ thống những trị thức về tự nhiên, xã hội và tư duy, về quy luật phát triển Xuất phát từ những sự kiện của hiện thực, khoa học giải thích một cách đúng bản chất của các hiện tượng, trang bị cho con người những tri thức về quy luật khách quan của thế giới hiện thực để con người áp dụng những quy luật đó trong thực tiễn Khoa học góp phần nghiên cứu thế giới quan đúng đắn, xem xét sự kiện một nghiệm là cơ sở cho sự hình thành tri thức khoa học. - Tri thức khoa học: là hiểu biết được tích lũy có hệ thống nhờ hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH), các hoạt động này có mục tiêu xác định và sử dụng trên kết quả quan sát, thu nhập qua những thí nghiệm và qua các sự kiện xảy ra ngẫu Tri thức khoa học được tổ chức trong các ngành và các và phát triển của tư duy mà con người nhận thức được hoặc trực tiếp (bằng các giác Sự kiện là cơ sở tất yếu của khoa học, là nguồn sống và phát triển của khoa học. Tuy nhiên, bản thân sự kiện chỉ là một mớ nguyên liệu chứ chưa phải là khoa học. Bản thân sự biểu hiện các quan hệ ngẫu nhiên của hiện tượng chưa phải là tri thức KH mà là vì sự phát triển của hiện tượng được quyết định không phải do ngẫu nhiên, KH còn nghiên cứu cả sự ngẫu nhiên là một trong những hình thức hoặc yếu tố Khái niệm: nghiên cứu khoa học (NCKH) là hoạt động tìm kiếm, các thí nghiệm, NCKH để khám phá để phát hiện ra cái mới về bản chất của sự vật, về cứu, điều chính yếu là phải rèn luyện cách làm việc tự lực, có phương pháp ngay từ lúc nghiên cứu những vấn đề có tính chất tập sự và các giáo viên cũng cần đổi mới Mục đích của nghiên cứu khoa học. hoàn thiện và nâng cao sự hiểu biết của chủ thể đối với các đối tượng được khảo sát. - Thứ hai, nhằm phát hiện ra những kiến thức mới về bản chất của đối tượng được thể hiện dưới dạng các thông tin về quy luật của sự tồn tại, vận động và phát - Thứ ba, trên cơ sở những kiến thức mới phát hiện, chủ thể nghiên cứu, sáng cấp độ của từng đề tài, công trình nghiên cứu, nhất là các nhà nghiên cứu trẻ. Chức năng của nghiên cứu khoa học. bắt đầu phát hiện những vấn đề, những điểm cần tiếp tục làm sáng tỏ cho các câu hỏi Thực hiện chức năng này chính là tìm ra nguyên nhân của những vấn đề được thức sự vật, hiện tượng, điều quan trọng hơn là phải nắm bắt được quy luật phát triển của chúng, tìm kiếm các giải pháp và các phương pháp tác động có hiệu quả lên đối vận động, biến đổi của chúng và những giải pháp mới và cách thức tác động được đưa Đặc trưng cơ bản của nghiên cứu khoa học. Tính mới và kế thừa của nghiên cứu khoa học: Tìm hiểu, phát hiện, Tính khách quan, tin cậy, trung thực của thông tin trong nghiên cứu biến để rồi sáng tạo ra một lượng thông tin mới về các thuộc tính bản chất của đối tượng, đáp ứng mục đích nghiên cứu của mỗi đề tài cụ thể. Không những là trong quá trình phát hiện, thẩm định vấn đề mà còn cả Tính kinh tế và phi kinh tế trong nghiên cứu khoa học: NCKH suy cho Ngay cả những đề tài nghiên cứu thuần túy có tính chất kinh tế- kỹ thuật thì việc áp dụng các kết quả nghiên cứu cũng không chỉ có tác động thuần túy kinh tế - kỹ nhà nghiên cứu đối với việc sáng tạo ra và áp dụng các kết quả nghiên cứu. nghiên cứu trong nghiên cứu khoa học ( tính cá nhân). Thành công hay thất bại của một công trình nghiên cứu khoa học phụ thuộc rất trong mỗi công trình nghiên cứu là điểm cuốn hút những cá nhân khác trong nghiên Mặc dù đồng nghiệp và tập thể khoa học có vai trò quan trọng trong Khoa học luận ngày nay coi uy tín nhà khoa học là một tập hợp các tiêu chí định tính và định lượng nói lên phẩm chất, năng lực, cống hiến của một nhà khoa học cho nghiên cứu đã hoàn thành, được công bố hay áp dụng, số lượng, chất lượng và trình độ lòng say mê nghiên cứu, ý thức và trách nhiệm của công dân v.v… Phân loại khoa học và nghiên cứu khoa học. 1.2.5.1.Phân loại khoa học: Tuỳ thuộc vào đối tượng nghiên cứu, có thể được sử dụng đó là cách phân loại của Các Mác và cách phân loại của UNESCO chia Một số khoa học tự nhiên như: sinh học, hóa học, vật lý v.v… liên quan đến thế học tự nhiên là nền tảng của khoa học công nghệ mới và được quảng bá rộng rãi, công Khoa học kỹ thuật là những tri thức, biện pháp tác động để cải tạo đối tượng. học v.v… liên quan đến nghiên cứu con người, tín ngưỡng, hành vi tương tác của họ và các định chế ….đôi khi có một số người gọi đây là “khoa học mềm”.v.v….. Nghiên cứu cơ bản do đặc tính nói trên đóng vai trò là tiền đề, điểm xuất phát ngành hay một hướng nghiên cứu nào đó, những tri thức trước đó cũng chỉ có thể bị, Nghiên cứu cơ bản định hướng là nhắm vào một số mục đích các kết quả nghiên cứu cơ bản nhằm tạo ra các giá trị tri thức mới về các giải pháp tác Công việc này thu hút đông đảo nhất các nhà khoa học với xu hướng là đưa các kết quả nghiên cứu cơ bản vào phục vụ xã hội lòai người, không có họ mọi nghiên cứu Tuy nhiên, ở đây các kết quả nghiên cứu vẫn còn trong phòng triển, phát triển là những nghiên cứu dựa trên kết quả của nghiên cứu ứng dụng nhằm nhà khoa học nghiên cứu, phán đoán những vấn đề trong tương lai thuộc nhiều lĩnh Những công trình nghiên cứu dự báo cũng có ý nghĩa đối với sự nghiệp giáo trình nghiên cứu dự báo về nội dung, hình thức tổ chức giáo dục, phương tiện và Trên đây là những loại hình nghiên cứu chủ yếu mà theo đó người quản lý có vụ của cấp quản lý, người ta có thể coi loại đề tài hay đề tài nào được ưu tiên v.v… CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Những vấn đề lý luận chung về phương pháp nghiên cứu khoa học dừng lại ở những tài năng, kinh nghiệm cá nhân, không thành vấn đề khoa học, cần song có lẽ khi đó mới bắt đầu các nhà sư phạm nghiên cứu về công việc của nhà khoa học, được đánh giá từ thời điểm các nhà giáo dục được biết đưa tâm lý vào quá Dạy học và phát triển con người là hai mặt của đào tạo con người gắn Hơn nữa thế kỷ nay, khoa học sư phạm đã khẳng định được mình là một ngành khoa học có nét đặc thù riêng, không những nó tận dụng mọi thành tựu của các ngành khoa học xã hội, tự nhiên và kỹ thuật mà còn là nơi nghiên cứu để tạo ra những lớp Các hướng nghiên cứu của khoa học giáo dục. Nhà trường trên thế giới phát triển rất nhanh, cho nên việc nghiên cứu khoa học trình giáo dục, quá trình dạy học phải nằm trong một hệ thống nhất của một quốc gia, vấn đề vĩ mô của giáo dục phải được nghiên cứu cặn kẽ mang tính chiến lược quốc Vì vậy có 4 hướng nghiên cứu giáo dục hiện nay: người được đào tạo, sự phát triển tâm sinh lý của học sinh…cũng làm cho các nhà có thể hiểu theo nghĩa rộng: các mối liên kết giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong Đối với giáo viên, việc nghiên cứu giáo dục học sinh cá biệt Cơ sở cho các công trình nghiên cứu này là tâm lý học, các nguyên lý giáo dục, các quan niệm về con người trong xã hội. Các nội dung nghiên cứu sẽ là: - Nghiên cứu các phương pháp dạy học. - Nghiên cứu đào tạo học sinh giỏi cũng như nâng kết quả học tập của học - Nghiên cứu các hình thức tổ chức dạy học v.v… không những nhằm vào các trường học mà còn vượt ra ngoài chúng, nghĩa là nhằm Theo sự phân chia trên, các nhà nghiên cứu giáo dục dễ dàng định cho công trong khoa học, đặc biệt là khoa học giáo dục đều mang tính tương đối, dù cho cơ sở Ví dụ: Khi nghiên cứu tìm hệ thống giáo dục phù hợp cho một quốc gia thì không thể tách rời về cơ sở vật chất trong các trường học, nội dung sách giáo khoa, Đề tài nghiên cứu khoa học giáo dục: Thực chất dề tài nghiên cứu khoa học giáo dục (KHGD) là một câu hỏi và tiếp mà là một tình huống, một vấn đề đòi hỏi phải có thời gian nghiên cứu, quan sát, tìm Các quan điểm cơ điểm về phương pháp luận nghiên cứu KHGD. không riêng lẻ mà nó là một bộ phận của toàn thể, ta gọi đó là những chỉnh thể chứa Điều đó cho thấy không thể “kéo riêng” sự việc, vấn đề ra để nghiên cứu mà phải nghiên cứu nó trong một mạng lưới với các mối quan hệ ràng buộc, ta gọi nhằm chỉ đạo người nghiên cứu một sự nhất quán trong tư duy cũng như tôn trọng sự tồn tại khách quan của vấn đề nghiên cứu. việc trong một quá trình, tức là không tôn trọng quy luật khách quan của tự nhiên và có thể hiểu rằng, mọi quá trình nghiên cứu phải xuất phát từ thực tiễn và quan trọng Vì vậy, giá trị của một công trình nghiên cứu Các phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục. lĩnh vực nghiên cứu KHXH, kể cả một số lĩnh vực của khoa học tự nhiên, khoa học kỹ - Khoa học tự nhiên: quan sát sự phát triển của các loại cây, quan sát diễn biến - Khoa học kỹ thuật: quan sát kết quả xử lý ở các ruộng lúa, vườn quả, quan sát Trong khoa học sư phạm, PPQS tỏ ra có hiệu quả rõ rệt vì những ý đồ sư phạm, Vậy quan sát sư phạm là phương pháp thu nhập thông tin về quá trình giáo dục có thể dùng các phương tiện kỹ thuật hỗ trợ để tài liệu quan sát để được xem kỹ hơn - Kiểm chứng các lý thuyết về giáo dục loại kết quả của phương pháp thực Ví dụ: Cùng một công việc là sự học tập của một lớp học sinh, nếu với mục đích là quan sát sự chú ý của các học sinh trong lớp thì các quan sát sẽ tập trung sự chú Nhưng nếu với mục đích là quan sát phương pháp giảng dạy của thầy sao cho thu hút sự chú ý học sinh thì các dữ liệu quan sát chủ yếu là ở người thầy, các - Phần nội dung: đây là phần quan trọng nhất của phương pháp, nó quyết định Ví dụ khi quan sát 1 giờ giảng, để biết được học sinh có ghi đầy đủ ý Mọi câu hỏi đều phải được ghi trước và yêu cầu người quan sát chỉ hỏi theo các - Quan sát kiểu “chụp hình”: là ghi nhận đầy đủ thông tin các hoạt động của đối - Quan sát kiểu tổng hợp: ghi nhận có trọng tâm các hoạt động của đối tượng. kiểu này người quan sát cũng ghi các hoạt động theo thời gian nhưng có thể tổng kết - Các hoạt động sư phạm là rất phức tạp, nên người quan sát phải hết sức tập - Khi quan sát đối tượng được quan sát có thể được báo trước hoặc không, tùy Hãy lập phiếu quan sát cho các đề tài nghiên cứu, sau khi các đề tài đó xác định 1) Quan sát sân trường để đánh giá chủ trương của nhà trường và ý thức của học 2) Quan sát thầy ( cô ) giảng trong 1 tiết học để nhận xét các cách mà thầy ( cô ) thể hiện nhằm tập trung sự chú ý của học sinh vào bài học. 3) Quan sát một lớp học để có nhận xét về bầu không khí học tập của lớp ấy. 4) Quan sát để đánh giá sơ bộ chất lượng một buổi tự học của bạn mình ( hoặc em 5) Quan sát một buổi học của sinh viên một lớp nào đó ( hoặc lớp mình ) để sơ bộ 6) Quan sát việc học của sinh viên tại phòng của thư viện để nhận xét về thư viện, Chú ý : Cần tập trung vào nội dung của phiếu quan sát ( tức là yêu cầu người quan phương pháp này thể hiện qua việc tác động trực tiếp của người nghiên cứu vào đối tượng nghiên cứu thông qua câu hỏi để có thông tin cần thiết cho công việc của mình. Tùy theo tính chất quan trọng hoặc tính quy mô của đề tài nghiên cứu có thể hỏi trực - Điều tra cơ bản trong giáo dục : Học vấn chung, kết quả học tập, chỉ số thông minh ở học sinh, quan điểm của giáo viên (về nhiều vấn đề), ý thức học sinh đối với một số vấn đề trong xã hội v.v…Điều tra cơ bản thường được thực hiện bằng hệ thống - Phỏng vấn không, chuẩn bị trước: theo cách này, người nghiên cứu phải có nhà nghiên cứu lão luyện để có thể ứng phó, tự điều chỉnh hướng trao đổi và đặc biệt nhà nghiên cứu tổ chức một cuộc trao đổi một nhóm các nhà chuyên môn (không nhất Nhà nghiên cứu lấy các đề xuất ấy và tổ chức một cuộc trao đổi khác Đối với cách này, nhà nghiên cứu phải đặt vấn đề thật giản dị dễ hiểu (ở nhóm Vì yêu cầu của nhà nghiên cứu là phải khách trong một cuộc điều tra chất lượng sinh viên của trường Đại học Cần Thơ, thì mọi sinh Việc chọn các thành viên nghiên cứu gọi là lấy mẫu. hỏi, nghiên cứu sơ bộ nên việc chọn mẫu vẫn mang tính ngẫu nhiên, số phần tử không trường có đối tượng là một học sinh đang học. Ví dụ điều tra về học vấn của mọi người dân của một tỉnh (mẫu Tuy nhiên không thể lấy tất cả các xã ra nghiên cứu. đã được đề ra của đề tài nghiên cứu. lời phải đánh giá một vấn đề nào đó mà người nghiên cứu cần biết chính xác hơn 2 khả + Câu hỏi mở: Đây là loại câu hỏi mà người trả lời có thể nói (viết) vài câu để Mục đích của câu hỏi này là bổ sung cho các câu hỏi đóng hoặc nhà nghiên cứu cần hiểu sâu hơn về tâm tư, tình cảm, thái độ của người trả Ví dụ : Sau khi dùng câu hỏi đóng về vấn đề học tập của một lớp học mà giáo + Mọi người cho rằng bạn là cây đa, cây đề của trường, bạn có đồng ý trong bảng điều tra là bạn muốn biết người trả lời là giáo viên giỏi hay không và tin về sự thay đổi số lượng, chất lượng trong nhận thức và hành vi của đối tượng giáo dục do nhà khoa học tác động đến chúng bằng một số tác nhân điều khiển và được PPTNSP được dùng khi đã có kết quả điều tra, quan sát các hiện tượng giáo phương pháp được dùng khi nhà khoa học sư phạm, nhà nghiên cứu đề ra một phương TNSP là so sánh kết quả tác động của nhà khoa học lên một nhóm lớp, gọi là Để có kết quả thuyết phục hơn, sau một đợt nghiên cứu có thể đổi vai trò của hai lớp Xuất phát của phương pháp này là các giả thuyết (từ thực tế), các phán đoán, được tiếp tục sử dụng ở đây, nếu nhà nghiên cứu cần một số liệu bổ sung hoặc kiểm a. Nội dung nghiên cứu rút ra rừ các kết luận của quan sát sư phạm, của - Khi quan sát một lớp học, nhà khoa học có nhận định rằng: học sinh lớp này thao làm người phụ trách thì có thể tập hợp học sinh này dễ hơn, dễ giáo dục hơn (đó - Khi điều tra về mức sống của gia đình học sinh ở thành phố, tất cả một trong phán đoán rằng có thể tận dụng phương tiện này để tổ chức cho học sinh học tập ở nhà nghiên cứu, ví dụ : đề tài về việc sử dụng một phương pháp dạy học mới, ta tiến hành Trong điều kiện lý tưởng, nhà khoa học có cơ sở thực nghiệm riêng. thông, một số học sinh đủ (để thực nghiệm sư phạm) về cơ sở mình để tổ chức các lớp chức thực nghiệm trên trường và lớp có sẵn, vì vậy các yếu tố trên được xem xét một - Tri thức nhà nghiên cứu cũng là nguồn nghiên cứu, do vậy có thể nhà nghiên thể học tập kinh nghiệm lẫn nhau, cách làm của các đơn vị cá nhân điển hình thông giải quyết tình huống giáo dục ở một đơn vị giáo dục, nghiên cứu con đường đi có - Sưu tầm tài liệu : văn bản báo cáo, các bài viết về đối tượng nghiên cứu